De Grote Kijkdoos

Van Socrates tot Carr: intellectuele angst voor de toekomst

2011-03-27T18:38:00.004+02:00

"Het best geschreven schriftstuk (is) in werkelijkheid niets meer (…) dan een middeltje, waarmee iemand die de zaak reeds kent zijn geheugen kan opfrissen, terwijl klaarheid en volmaaktheid en werkelijke waarde alleen te vinden zijn in het gesproken woord van de meester" – Socrates is er in de Phaedrus van overtuigd dat boeken en geschriften een nieuwerwetse vorm van leegheid en intellectuele achteruitgang zijn.

Generatie na generatie hebben pastoors en dominees, filosofen en wetenschappers verandering in kennisoverdracht bekritiseerd als nieuwe stappen in de intellectuele verarming van de mens.
Ook Nicholas Carr behoort in dit rijtje thuis. In "The Shallows. What the Internet Is Doing to Our Brains." probeert Carr duidelijk te maken hoezeer het Internet onze hersenen verandert – en niet ten goede. We zijn minder goed in staat om ons te concentreren op enkelvoudige taken zoals lezen, diep nadenken behoort praktisch tot het verleden en introspectie verdwijnt aan de horizon met de opkomst van Google en Twitter.

Carr leunt zwaar op grote hoeveelheden hersenonderzoek die zijn punt onderschrijven. Het blijkt inderdaad dat onze hersenen fysiek veranderen door het gebruik van computers, databases en Internet. Het blijkt dat we bepaalde vaardigheden kwijtraken. Carr erkent ook dat we er andere vaardigheden voor terugkrijgen. Dat klopt inderdaad. Uit onderzoek dat Carr niet noemt blijkt bijvoorbeeld ook dat het gebruik van bepaalde computerspelletjes onze cognitieve vaardigheden aanzienlijk verbetert. De balans is voor Carr echter negatief.
Aan het slot van het boek vraagt Carr zich zelfs af of we niet langzaam maar zeker onze creativiteit bij het oplossen van problemen en de emotionele binding met onze medemens kwijtraken, omdat we niet meer in staat zijn hun diepere emotionele staat te doorgronden.

Dat is dan ook het moment waarop de redeneringen van Carr een beetje door het ijs zakken. Eerder in het boek stelt Carr vast dat met de veranderingen die Internet teweeg brengt de mens in zekere zin terugkeert naar de primitieve staat van de oermens. Die was niet bezig met diep na te denken, maar bezig met het alert en veelvuldig oppikken van een veelheid aan signalen die hem konden helpen te overleven, of het nu kansen of bedreigingen betrof.

Blonk de oermens uit door antisociaal gedrag? Allerminst: de vaardigheden die de oermens had om in sociale groepen, clans, te leven en te begrijpen hoe gedrag ervoor zorgde dat hij veilig was waren wellicht groter en beter ontwikkeld dat die van de huidige geïsoleerde mens. Het ziet er naar uit dat Internet ons misschien wel weer terugbrengt naar waar we begonnen zijn: weg van introspectie en "met een boekske in het hoekske", terug naar het sociaal gedrag van Facebook en Twitter.
Aan de andere kant is deze tijd als geen andere gekenmerkt door het zoeken van mensen naar hun "zelf", hun eigenheid, hun gevoelens en emoties. Er wordt in deze tijd nog nooit zo veel verdiend aan cursussen waarin empathie en samenwerking centraal staan; er wordt in deze tijd nog nooit zoveel gedaan aan meditatie, yoga en tai chi dan ooit eerder in de geschiedenis.

Ook zijn opmerkingen over de eigenschappen van Internet spreken soms de praktijk tegen. Carr legt uit dat uit onderzoek blijkt dat moderne onderzoekers minder citeren en de citaten die ze gebruiken vaker uit recente publicaties komen. "Though much less efficient than searching the Web, old-fashioned library research probably served to widen scholars' horizon: 'By drawing reseacrhers through unrelated articles, print browsing and perusal may have facilitated broader comparison and led researchers in the past' ". Maar als er nu één medium is dat welhaast automatisch leidt tot "drawing through unrelated articles" dan is het Internet wel met zijn talloze afleidingen en zijpaden, dezelfde zijpaden die Carr zo bezorgd aanwijst als oorzaak van alle kwaad.

Carr begrijpt dat hij zich bij tijd en wijle in een spagaat bevindt in zijn boek. "Adaptation leaves us better suited to our circumstances, but qualitatively it's a neutral process. What matters in the end is not our becoming but what we become." Het eerste is juist en het is niet op voorhand duidelijk waar ons dat toe gaat leiden. Dat laatste is echter niets meer dan een moralistisch standpunt dat ook Plato ertoe leidde Socrates het geschreven woord te laten vervloeken.

Carr mag wat reactionair overkomen, zijn boek is zeker de moeite waard als reflectie op de veranderingen die het Internet in onze levens en zelfs letterlijk in onze hersenen teweeg brengt. Sommige schrijvers raken niet uitgepraat over de geweldige tijd die ons te wachten staat. Carr raakt niet uitgepraat over de verschrikkingen die op de loer liggen. Zoals altijd zal de waarheid wel weer ergens in het midden liggen.

Onze energieverslaving

2011-03-13T16:44:00.001+01:00

Afgelopen dinsdag werd bij mij in de wijk een laagspanningskast vervangen. Gedurende een paar uur had ik geen elektriciteit. Tegen half tien viel een wonderlijke stilte in. Alle gesuis en geruis verdween uit mijn oren.
Alle activiteiten vielen ook stil. Geen koelkast of televisie, geen radio of internet, zelfs geen verwarming, heet water of vaste telefoon. Voor mij was het reden om onmiddellijk in mijn auto te stappen en mijn huis achter me te laten.

Het is een goede illustratie van de grote afhankelijkheid die we hebben opgebouwd van onze energieaanvoer. Het is ook een goede verklaring waarom we in toenemende mate zijn gaan kiezen voor steeds riskantere energieproductiestrategieën. Een akelig voorbeeld staat nu in Japan. Een grote kerncentrale die op het punt staat een gevaarlijke eco-"bom" te worden. Er lekt straling, een meltdown is mogelijk, koelingsproblemen lijken ons boven het hoofd te groeien.

We zullen andere keuzes moeten maken. Niet alleen keuzes voor energieopwekking – productie die meer rendement per energie-eenheid en minder verspilling mogelijk moet maken – maar ook keuzes voor energiegebruik. Hoe lang kan onze energiehonger nog vervuld worden en wat gaat er gebeuren als het stillen van die honger in de knel komt?

Imam Feisal Abdul Rauf en het fatsoen

2010-08-16T23:00:00.003+02:00

Op twee blokken afstand van Ground Zero wordt misschien een moskee gebouwd. Imam Feisal Abdul Rauf vond de aanslagen in New York en Washington een geval van boontje en loontje. Hij gelooft niet in interreligieuze dialoog. Hij is voorstander van shari'a wetgeving. Christenen zijn volgens hem begonnen met burgers doodgooien. De Islam doodt volgens hem geen onschuldige burgers. Imam Feisal Abdul Rauf is een gematigd man.

In 1984 wilde Karmelietessen een klooster stichten in de voormalige opslagplaats voor Zyklon B in Auschwitz. Ze gingen daar bidden voor het zielenheil van de dwalende Joodse broeders. De smakeloosheid en ongevoeligheid ontging niemand. Het klooster moest weg.

De vraag is niet of de geplande bouw van de moskee nabij Ground Zero een provocatie is. De vraag is wat met die provocatie te doen. Wat gebeurt er als je niet reageert op een provocatie? Als je een klap op de ene wang hebt gekregen en de andere toekeert? En nog een keer?

Wanneer moet een samenleving haar leden tot de orde roepen als de regels van fatsoen worden genegeerd?

Waarom besteden ouders jaren van hun leven aan het opvoeden van hun kinderen? Om als ze groot zijn te zien dat wie niet hangt aan fatsoen welwillend wordt bejegend?
Fatsoen was zo vaak de misplaatste strijdkreet van de bekrompen burgerij. Maar soms is het een lijn in het zand. Dan is het geen eigendom meer van suffe burgermoraal maar een uiting van respect.

Niet het respect dat de orthodoxe Islam met veel verbaal en fysiek geweld van ons eist. Maar het tonen van respect voor het verdriet en de gevoelens van de ander. Als Imam Feisal Abdul Rauf dat niet kan, dan moeten wij hem er maar een handje bij helpen.

Van rimpelcrême tot hoofddoek

2010-03-22T22:38:00.003+01:00

Als de ideologie het in de bovenkamer overneemt, gaat het over het algemeen mis. Maar hoe mis het soms kan gaan is bij tijd en wijle toch nog verbijsterend.

In de zaterdageditie van de Volkskrant legt Saskia Wieringa, directeur van Aletta, het Instituut voor Vrouwengeschiedenis uit waarom volgens haar het radicale feminisme zo onterecht een slechte naam heeft. In vier kolommen is ze in staat duidelijk te maken waarom dat radicale feminisme van haar in ieder geval voorlopig nog wel even een extreem slechte naam dient te houden.

Na een introductie over Dolle Mina's die niets moesten hebben van knechting door de man richt Wieringa zich op de grote problemen van deze tijd. Dat zijn de loverboys, de rimpelmania van de vrouw en de discussie over de ongewenstheid van de hoofddoek. Wie denkt dat Wieringa een lans breekt om Nederlandse meiden te verlossen van de Marokaanse pooiertjes en de moslima te verlossen van het symbool van de vrouw als te bedekken eigendom van de man komt echter bedrogen uit.

In praktisch dezelfde alinea blijkt Wieringa in staat te zijn om het bedekken en wegwerken van rimpels door cosmetica tot toppunt van vrouwonvriendelijkheid te verklaren – tot aan het dreigen met rechtszaken toe – en het bedekken en wegwerken van hoofdharen tot hoogtepunt van vrouwelijke empowerment te verheffen. Een hoofddoek die door miljoenen moslima's op deze wereld wordt gehaat en bestreden, waarbij zij het risico lopen daar extreem wreed voor bestraft te worden. Hoe blind kun je zijn?

Het is niet helemaal verbazingwekkend. Wieringa, als lesbienne bekeerd tot het Islamitische geloof (volgens haarzelf om haar partner te behagen) is met die bekering spontaan alle reflectie over de Islam als extreem homofobe en vrouwvijandige godsdienst kwijtgeraakt.
Sterker nog, de reflectie is vervangen (zo die er al was) door de reflex – de bekende reflex dat het allemaal de schuld van anderen is. Dat de Islam eigenlijk die godsdienst van vrede is.

Daarom is volgens Wieringa de door de Islam gewenste bedekking van het haar als een een te bedekken schaamte helemaal geen onderdrukking, maar een uiting van de superioriteit van gesluierde moslima's. De door de westerse maatschappij gewenste bedekking van vrouwenrimpels is echter een vuig complot van het grootkapitaal, geleid door westerse mannelijke zwijnen.

Het onderstreept nog eens waarom haar versie van het radicale feminisme zo'n slechte naam heeft. Men ziet er geen been in een monsterverbond met de vrouwvijandige islam aan te gaan onder het motto "de vijand van hun vijand is mijn vriend".
Een ander berucht voorbeeld daarvan is Anja Meulenbelt, bewonderaarster van "bruggenbouwer" Tariq Ramadan, de man die nog eens goed moest nadenken over steniging van vrouwen voor er al dan niet iets tegen te doen. Ook Meulenbelt heeft vooral de westerse visie op de vrouw als slavin tot vijand verheven, en de Islamitische visie op de vrouw als slavin als het hoogst bereikbare in emancipatieland. Ook voor haar is iedere vijand van het westerse mannencomplex – de vrouwonderdrukkende muzelman incluis - automatisch tot bondgenoot verheven.

Ook voor Wieringa is "vrouwengeschiedenis" het niet aflatende gevecht tegen de westerse blanke man als onderdrukker van de hele wereld. Het vijandbeeld is daarmee nog even stupide en stereotype als het vijandbeeld dat haar radicale feminisme vroeger al zo afstotend maakte voor de meeste weldenkende mensen.

Dat je je inspant voor een liberale, gematigde Islam valt nog te prijzen. Maar dat je nu juist alle totems die bij de orthodoxe Islam behoren als toppunt van emancipatie beschouwt is hetzelfde als het vaststellen dat dat het weren van homo's bij de communie het ultieme bewijs is dat de Rooms-katholieke kerk het toppunt van verdraagzaamheid is.

Het wachten voor Wieringa is klaarblijkelijk op de eerste moslima die meldt dat ze besneden is en daar "trots" op is als "uiting van haar zelfstandige keuze voor de Islam". "Mijn genitale verminking, mijn keuze".

En Saskia Wieringa heeft weer vier kolommen tot haar beschikking gehad om te proseliteren: het radicale feminisme als natuurlijk bondgenoot van de orthodoxe Islam. Het verstand staat er bij stil.

Met vriendinnen als Wieringa heeft de gemiddelde moslima die wel onder het juk van de abjecte masculien-Islamitische geloofsterreur probeert uit te komen geen vijanden meer nodig.

Over de echte anonimiteit, leegheid en hufterigheid

2009-12-26T17:02:00.001+01:00

In de jaren '90 discussieerde ik volop via Usenet over alles en nog wat dat me interesseerde. In diezelfde tijd nog zat ik met een internetvriend te eten bij de Chinees omdat hij eens in het echt een potje schaak met me wilde spelen. Twee jaar geleden ontmoette ik een andere Internetvriend in het echt - hier in Nederland. Een schaakvriend uit Florida, en het is nog maar zelden dat we het over schaken hebben. Over de rest van alle dingen die ons bezig houdt des te meer.

Maar het was alles slechts de eerste stap op weg naar mijn verhuftering en sociaal isolement. Onze vorstin heeft gesproken. Beatrix meldde ons in haar kersttoespraak dat "de moderne technische mogelijkheden (...) mensen wel dichter bij elkaar (lijken) te brengen maar ze blijven op 'veilige' afstand, schuil gaand achter hun schermen. Wij kunnen nu spreken zonder te voorschijn te komen, zonder zelf gezien te worden, anoniem. Domweg, grofweg emoties uiten is makkelijk geworden. Op spreken zonder respect wordt niemand meer afgerekend. Niet het vreemd zijn maakt de ander agressief maar agressiviteit maakt de ander tot vreemde."

Kortom, het middel was de schuld. Het deed me weer een beetje denken aan de oraties van de SGP over de verdorvenheid van televisie en de discussies de leefden in EO-kringen over de juistheid van een zendmachtiging. Televisie bracht ons -aldus dit volk- niks anders dan zedeloosheid. Soms klopte dat. Dit massamedium bracht ons de Amerikaanse evangelisten die vanaf hun TV-kansel onverdraagzaamheid, hel en verdoemenis preekten over seks en ontrouw. Het bracht ons ook de onthulling dat dezelfde evangelisten vrijelijk het bed deelden met iedere vrouw - zolang het maar niet hun eigen vrouw was.
Er zijn ook andere voorbeelden. Terwijl Sesamestreet kansarme kinderen in de Verenigde Staten hielp bij hun onderwijskansen en tv-acties miljoenen bijeen brachten voor mensen in nood pruttelde dit soort mensen verder over het middel en niet over het doel.

Is onze vorstin inmiddels tot hetzelfde intellectueel bedenkelijke niveau gereduceerd? Is haar maatschappelijke isolatie en daarbij behorende wereldvreemdheid oorzaak van het soort kwetsende taal dat ze uitsloeg over de gebruikers van massamedia? Arjan Dasselaar schreef er op nu.nl een goede bijdrage over.

Toch is er meer aan de hand. Het gaat niet alleen om geconstateerde verhuftering of een niet-geconstateerd groeiend sociaal isolement. Het gaat vooral over de toegenomen informatiedichtheid en de kennis die ons dat bracht. Dat die informatie van wisselende kwaliteit is doet er natuurlijk toe, maar door de hoeveelheid beschikbare informatie zijn de gevolgen veel minder ernstig.
Wat heeft die informatie ons opgeleverd? Het zorgwekkende besef dat een flink deel van onze bestuurlijke elite bestaat uit wrakhout dat bij gebrek aan gewicht is komen bovendrijven. Of door geboorte. Het besef dat besturen niet beheersen is, maar hooguit wat paniekerig bijsturen. Dat bestuurders hetzelfde gebrek aan kwaliteit vertonen waar wij zelf ook mee gezegend zijn.
Die deconfiture is het die mensen als Beatrix en haar familie zo dwars zit.

Een voorbeeld daarvan is het functioneren van ons parlement. Mensen zien politici in de Tweede Kamer op jacht naar dezelfde leegheid met dezelfde hufterigheid als die waarvan onze vorstin ons beschuldigt. De anonimiteit van de persoon is vervangen door de anonimiteit van de maatschappijdoctrine waarachter de politicus zich verschuilt.
Vroeger was dat allemaal een ver-van-mijn-bed-show. Vandaag niet meer. Binnen een minuut kan Nederland via de sociale media - twitter, hyves, facebook, uitgelekte mail of sms - kennis nemen van de ongenuanceerdheid van weer een volgende bestuurlijke non-ruzie.

De reacties van het publiek daarop zijn navenant en daar heeft Beatrix gelijk in. En dat is de reden dat zij niets ziet in de zichtbaarheid van het openbaar bestuur - inclusief dat schimmige halfopenbare van haar. Het is al erg genoeg dat onze proleterige medeburger zich kan uitspreken maar zich tegelijkertijd kan verschuilen achter hufterigheid in anonimiteit.

Daarom pleit Beatrix er indirect voor dat ook zij zich weer in antidemocratische anonimiteit kan hullen om slechts mensen te ontmoeten die haar aanstaan. Dat is pas een respectloze leegheid in anonimiteit. Nimmer was er een ongemakkelijker waarheid te verbergen. Beatrix heeft dat maar al te goed gezien.

Waarom de Islam niet bestaat en andere bewijzen

2009-11-17T21:58:00.008+01:00

Ook Hassnae Bouazza mengt zich weer eens in de afschuwelijke wereld die Islam-bashen heet. Geërgerd meldt zij in de Volkskrant dat al die anti-islamisten nu maar eens moeten ophouden met het citeren uit de Koran die zij niet kennen. Haar pijlen richt ze vooral op Amanda Kluveld, die zich in de Volkskrant en elders terecht druk maakt over de weinig subtiele pogingen van de orthodoxe en politieke islam om in Nederland het discours over democratie, samenleven en gelijke rechten voor alle mensen te bepalen met hun extreme onverdraagzaamheid.

Allereerst is het nog maar de vraag of Bouazza gelijk heeft met haar boude stelling dat al die vermeende citeerders zo weinig snappen van de Koran of de Islam. Zij stelt dat het zo is. Bewijzen geeft ze niet. Voor haar bestaat de kritiek van Kluveld en haar medestanders vooral uit "uit het verband rukken van citaten". Dat is een gecompliceerde problematiek sterk vereenvoudigen, niet bewijzen dat je gelijk hebt.

Storender is echter weer het absolute gebrek aan zelfreflectie. Bouazza zou zich eens wat minder druk moeten maken over Kluveld en al die "zogenaamde anti-islamisten met hun het-staat-in-de-koran-dus-is-het-zo-riedeltje" en eens wat drukker over de orthodoxe moslims en de politieke Islam die hun onderdrukking en terreur zo triomfantelijk en ongegeneerd motiveren met hun het-staat-in-de-koran-dus-is-het-zo-riedeltje.

Maar dat is haar niet gegeven. Ze is liever verongelijkt slachtoffer van mensen die klaarblijkelijk niets anders fout hebben gedaan dan het net zo goed zijn in het selectief citeren als zijzelf.

Haar excentrieke argumenten dragen ook niet bij aan de goede zaak. De door haar verfoeide anti-islamisten - die ze neerbuigend "zogenaamde vrijheidsstrijders" noemt - gebruiken helemaal geen het-staat-in-de-koran-dus-is-het-zo-riedeltje. Die gebruiken over het algemeen de praktijk: van daadwerkelijke vrouwenonderdrukking en geweld tegen minderheden naast andere vormen van discriminatie, tot extreem wrede islamitische regimes en extreem gewelddadige orthodoxe moslims.

Voor Bouazza zijn het allemaal onaangepaste moslims. De overgrote meerderheid van de orthodoxe moslims in deze wereld die het voor het zeggen heeft binnen de Islam denkt daar echter anders over. Tegengeluiden worden effectief en zo nodig met geweld gesmoord.

Het collectieve wegpoetsen van die problematiek is ooit begonnen door types als Bouazza en haar medestanders zelf - als reactie op het oplaaiende geweld van de politieke islam die nu bijna 90% van alle terroristisch geweld en politieke ontwrichting voor zijn rekening neemt.
Het argument was ineens dat in de Koran juist zoveel vredelievendheid is te vinden. Toen de reacties daarop kwamen die dat beeld nogal systematisch negatief bijstelden werd die kritiek plots een "het-staat-in-de-koran-dus-is-het-zo-riedeltje van anti-islamisten".

Bouazza is echter duidelijk. Het is allemaal erg onrechtvaardig. Eigenlijk is al die kritiek op de orthodoxe Islam weinig meer dan een uit het niets opgestarte samenzwering van vooral heel erg enge mensen tegen de Islam die eigenlijk niet bestaat. Zij zijn niet het gevolg van een oorzaak, maar de oorzaak van een gevolg.

Kortom: het is vooral het probleem van al die "zogenaamde anti-islamisten".

En natuurlijk van de miljoenen mensen die zuchten onder de gesel en de draconische leefregels van de politieke en orthodoxe Islam. Maar dat zal mevrouw Bouazza allemaal een rotzorg zijn. Zolang het haar probleem maar niet is.

"De Brendels van deze wereld"

2009-11-04T21:30:00.009+01:00

In de Volkskrant schampert Bert Wagendorp over de boosheid van Geert Wilders voor rechtsextremist te worden versleten en over vermeend stemmingmakende leugenaars als Carel Brendel, die weliswaar niet van Wilders gediend is, maar de manier waarop de oppositie tegen hem gevoerd wordt uiterst bedenkelijk vindt.

Het artikel wordt op de website van de Volkskrant gevolgd door een grote golf reacties.
Niet alleen onder dit artikel, maar in alle discussies over Wilders en de problemen rond de Islam in Nederland lees ik heel vaak dat mensen verzuchten dat het hier wel de "omgekeerde wereld" lijkt voor autochtone Nederlanders in de uiteenzettingen met de nieuwe Nederlander. Ik hoor er de boosheid en frustratie in. En ik zie hen eindigen in soms extreem vijandige standpunten. Het is heel herkenbaar en je vraagt je af wat onze tolerantie ons nog brengt.

Toch zou ik die niet af willen schrijven. Tolerantie is wel inschikkelijkheid en begrip voor nieuwkomers die de weg nog niet weten, die de tijd nodig hebben om te wennen aan andere gewoontes en regels. Tolerantie is *niet* toegeven aan eisen en dictaten, aan het provocatief negeren van gewoontes en regels.

Ik weet het niet zeker maar misschien verwarren we de grote mond van de autochtone groep Nederlander met de grote mond van de groep onverdraagzame nieuwe Nederlanders. De eerste weet dat hij uiteindelijk wat zal moeten inbinden, de ander heeft de zekerheid dat hij nooit zal inbinden. Voor de autochtone "buitenstaanders" is dat "alles of niets" ondenkbaar in een consensusland als Nederland.

In tegenstelling tot wat veel mensen zeggen gaat het niet over extremisten of terroristen.
Het gaat over de orthodoxe islam, dat betekent, de islam volgens de zuivere, rechte leer.
Die Islam is volstrekt dominant in de wereld. Niet de moslims die dit denken zijn dominant, maar de geloofsregels zijn dominant. De zuivere leer.
Er zijn geen "diverse" stromingen in de Islam van enig belang. Islamitische geleerden over de hele wereld zullen de eersten zijn om dat te erkennen en te bevestigen.
De weinigen die een ander geluid laten of lieten horen, worden vervolgd, opgesloten of zelfs gedood. Niemand van hen doet daar in de Islam erg geheimzinnig over.

Voor de Islam bestaat de wereld uit twee huizen: het huis van de vrede en het huis van de oorlog. In vrede woont de Islam, in het huis van de oorlog wonen de bekeerlingen. Om _hun_ harten moet oorlog worden gevoerd. Die begint bij de dringende oproep tot bekering en eindigt - bij voortdurende weigering - bij de dood door geweld. Dat is orthodox, (de zuivere leer) niet extreem.

Wij snappen hier niets van. De meeste politici ook niet. En wie de contouren wel ziet, maar het verder niet goed begrijpt, maakt er een smakeloos spektakel van dat op de man speelt.
Wij denken dat we door geven en nemen een orthodoxe levensvisie kunnen inpassen die slechts uit nemen bestaat. Niet omdat die mensen "slechter" zouden zijn, maar omdat hun cultuur en groepsdwang slechts uit het absolute winnen of verliezen bestaat, en nooit uit het compromis.

Veel moslims hebben overigens ook weinig met deze orthodoxe levensvisie op. Ze zijn wel Nederlanders geworden. Ze willen voornamelijk met rust gelaten worden en voor alles beschermd tegen de dwingelandij van hun orthodoxe broeders die hen tot de djellaba en de hoofddoek dwingt. Maar zij laten zich niet horen, want dissidente geluiden zijn vanuit de orthodoxie ongeoorloofd, en soms zelfs een zeker doodvonnis.

Dat is de reden dat de stem van de Islam in Nederland op dit ogenblik nog slechts vertegenwoordigd wordt door de orthodoxie: de imams die vooral intolerant zijn tegenover de vrouw of mensen met een andere seksuele geaardheid – vooral niet-mannen in hun visie. Ze roepen vanuit de orthodoxie – en niet vanuit het fanatisme – op om vrouwen te kleineren, of homo's te verjagen.

En daarom kan onze politiek slechts uitsluitend op deze zichtbare groep reageren. In hun pogingen te geven en te nemen schatten ze de gevolgen verkeerd in: van volstrekt verkeerd tot veel te neutraal. Menigeen die zich daartegen verweert wordt zelfs gekapitteld, in een poging om "de boel bij elkaar te houden". Maar de boel wordt slechts bij elkaar gehouden als twee partijen hun best doen om de lijm zijn werk te laten doen. Nu is er slechts één partij – de andere, de orthodoxe islam heeft geen lijm nodig om een eenheid te vormen.

Het gevolg is dat niet alleen de autochtone Nederlander zich in de omgekeerde wereld waant – een wereld vol eisen die tegen al onze waarden ingaat – maar ook de moslims die niets moeten hebben van de baardmannen en hun geknechte hidjaabdraagsters,die zich bij gebrek aan respect uitsloven in orthodoxie om toch nog in een positief blaadje bij de orthodoxe baardmannen te komen. Ook zij staan in de kou.

Blijft de geschrokken constatering dat de politiek niet de vragen van burgers over deze problemen beantwoordt, maar wel de eisen van mensen die zich met hun orthodoxie buiten de samenleving plaatsen bijkans verheerlijken.

Geen wonder dat mensen het hier zo vaak over "de omgekeerde wereld" hebben.
Maar de oplossing ligt toch niet in het verketteren van welke groep dan ook. De oplossing ligt vooral in de tolerantie die _inschikkelijkheid_ voor de onzekere inhoudt en zich resoluut verzet tegen de namaaktolerantie die buigt voor eisen en dictaten. En de steun aan een ieder die in de orthodoxie moet leven maar de kans niet krijgt om zich daarvan te bevrijden.

Daar zouden onze bestuurders zich eens mee bezig moeten houden.

En daar zou Bert Wagendorp eens over na moeten denken voor hij iemand zoals Brendel die zich zorgen maakt over de toegeeflijkheid aan die intolerantie als schuimbekkende gek en leugenaar weg zet.

Bert Wagendorp kan zijn mening in alle vrijheid verkondigen. Ik zou willen dat hij dat ook gunde aan allen die dit recht onder de knechting van de orthodoxie zo nadrukkelijk ontzegd wordt.

Hoe Theo van Gogh in de polder wegzakte

2009-11-02T21:43:00.004+01:00

Internet, kranten, TV, radio, wie iets wil horen over "vijf jaar na Theo van Gogh" of onze nieuwe wetenschappelijk bewezen racisten van de PVV heeft dezer dagen niets te klagen.
Alles wordt bediscussieerd, behalve de merites van de orthodoxe islam of het salafistisch-jihadisme. De ene autochtone politicus vliegt de andere autochtone politicus in de haren, maar de mannen die hun vrouwen opsluiten in hun seksistische en antidemocratische geloof kunnen rustig doorwerken aan hun levensvervulling.

De boodschap van Wilders over de Islam is lomp en onbehouwen. Zijn aanpak speelt op de persoon; dat is contraproductief en leidt tot niets. Hetzelfde geldt voor zijn vrienden van D66 en de PvdA, Pechtold en Van der Laan. De laatste twee zijn vooral bezig met het bestrijden van Wilders, in plaats van het bestrijden van de achterliggende problemen die er wel zijn maar per oekaze verplicht mee dienen te vallen.
Zoals ik het ergens op Internet las kraait Pechtold nu -wapperend met een bedenkelijk onderzoek - victorie over het bewijs van extreem-rechts gedrag van de PVV, maar vragen die de samenleving aan hem als vertegenwoordiger van de politiek stelt heeft hij nog nooit beantwoord.

Zijn mening bijvoorbeeld, over de invloed van de politieke Islam, die Mohammed Bouyeri aanzette tot een moord in plaats van een democratische discussie.

De moord op Van Gogh leidde niet tot een discussie over hoe we de vrijheid van meningsuiting dienen te verdedigen tegen deze gewelddadige filosofie, maar hoe we de vrijheid van meningsuiting kunnen inperken om de beulsknechten van die gewelddadige filosofie niet verder tegen ons in het harnas te jagen.

Die bizarre discussie hoort onmiddellijk afgekapt te worden. Eerst moet duidelijk zijn dat een ieder die hier het woord gebruikt nooit zijn leven zal verliezen. Pas dan kunnen we verder met elkaar in discussie. Dat zou de les van "vijf jaar Theo van Gogh" moeten zijn.

Helaas is het makkelijker politieke opponenten te verketteren of arrestatieteams op botte cartoonisten af te sturen. Het monsterverbond van de orthodoxie en de veiligheid van de polder: de boodschappers uitgeschakeld, maar de boodschap blijft. Hoe deerlijk vergist democratisch Nederland zich.

Stop maar vol, die databanken

2009-08-01T17:38:00.003+02:00

Vandaag in de Volkskrant het troosteloze verhaal van een driejarige peuter uit Glanerbrug die is aangerand door haar buurman. Het blijkt dat de man al vroeger in aanraking is gekomen met de politie wegens zedenmisdrijven, maar dat de zedenpolitie van de Regio Twente geen opvolging heeft gegeven aan het onderzoek door een gebrek aan capaciteit. Uit DNA-onderzoek naar aanleiding van de aanranding nu blijkt dat de man ook nog eens gekoppeld kon worden aan een moord op een achtjarig meisje in 1991.

De logische conclusie van de vertegenwoordiger van de familie van het driejarige slachtoffertje is dat we in Nederland af moeten van onze koudwatervrees voor DNA. De Kamerfractie van het CDA heeft de minister al gevraagd waarom 's mans DNA niet in de landelijke DNA-databank zat.

Natuurlijk zijn dat niet de logische vragen. Zoals al eerder is vastgesteld is een gebrek aan capaciteit bij opsporingsdiensten en een gebrekkige samenwerking tussen speurders een veel groter probleem dan een gebrek aan technische middelen. Ook hier is dat weer het geval. De man werd in 2006 betrapt met een grote hoeveelheid kinderporno op zijn computer. Had men toen zijn DNA afgenomen, aldus de betrokkenen, dan was toen al duidelijk geworden dat hij tevens de moordenaar had kunnen zijn van het achtjarige slachtoffer uit 1991.

As is verbrande turf. Het DNA werd niet afgenomen. Niet omdat we die mogelijkheid niet hadden, maar omdat er niet doorgerechercheerd is in verband met capaciteitsgebrek. Wie dozijnen aan technisch geavanceerde maatregelen bedenkt die toch niet gebruikt worden door capaciteitsgebrek, moet zich niet verschuilen achter de noodzaak van meer technologie, maar moet het menselijk falen aan de kaak stellen.

Het is het verhaal van verplichte registratie in al die databanken die onze overheid ons zo agressief opdringt. Het gaat over vingerafdrukken die onze overheid zegt nodig te hebben om boeven te kunnen vangen. Het gaat over de miljarden e-mails en Internetbewegingen die dwingeland overheid jarenlang laat bewaren omdat ze zo nodig zouden zijn om onbekende terroristen te kunnen onderscheppen.

Maar als het erop aan komt, kan ze nog niet eens één bekende zedenverdachte in de gaten houden.

Gaan we stemmen of kiezen?

2009-07-13T19:04:00.008+02:00

Het duurt niet zo lang meer en dan is het weer zover: in maart volgend jaar Gemeenteraadsverkiezingen, in mei van 2011 Tweede Kamerverkiezingen. Met het huidige gepolariseerde debat is het geen pretje om je keuze te moeten maken. 25 jaar lang lid geweest van een partij, die vervolgens in de steek gelaten uit teleurstelling over hun gebrek aan ruggengraat, ben ik misschien wel ongemerkt een "zwevende kiezer" geworden. En wat heb je dan nog voor opties in het politieke krachtenveld? Iedereen heeft zich in de loopgraaf verschanst en schiet op elkaar met vuile munitie. Matiging of het gebruik van het verstand heeft afgedaan.

Toch maak ik me grote zorgen over een aantal ontwikkelingen. De slinger die zwaait tussen open en gesloten, soepel en streng, is al een tijdje naar de kant van gesloten, streng en repressief gezwaaid. De positie van godsdiensten daarin is helaas zoals gebruikelijk weer een negatieve. Zoals ik al eerder constateerde heeft de orthodoxie in Nederland onderling een monsterverbond gesloten. Op dit moment is het de Islam die zich heeft opgeworpen als de frontsoldaat in die strijd.

Een strijd die zichtbaar negatieve gevolgen heeft. Nederland is een gebied geworden waarin een groep op uiterst agressieve wijze een einde probeert te maken aan een flink aantal beginselen van de democratische rechtstaat, zoals de gelijkheid voor de wet van man en vrouw, hun gelijkwaardigheid in het openbare leven, het verbod op discriminatie op grond van seksuele geaardheid, de vrijheid om een mening te ventileren, hoe ongewenst voor een andere partij dan ook. Degene die daar iets tegen in probeert te brengen of daar stelling tegen neemt, hoe lomp en onhandig dat ook soms kan gebeuren - moet op zijn tellen passen en uitkijken niet zelf het slachtoffer te worden van vervolging.

Vervolging door een staat die zich heeft opgeworpen als de verdediger van de beknotters van het democratische erfgoed, als politiemacht tegenover hen die de rechtstaat daartegen in bescherming willen nemen. Het is de omgekeerde wereld. In plaats dat we ons beschermd weten tegen ondemocratische dwingelandij werpt de overheid zelfs geen kritische blik op de dwingeland: die kritische blik is exclusief gereserveerd voor de andere partij.

Merkwaardig genoeg betekent dit dat er ook veel kansen voor individuele burgers liggen. Allen die de democratie en de rechtstaat met haar beginselen na aan het hart ligt – en dat zijn er een hoop in Nederland – kunnen hun eigen verantwoordelijkheid een woordje mee laten spreken. Dat lijkt me ook om andere redenen hoognodig.

Een voorbeeld is de arrestatie van de cartoonist Gregorius Nekschot. De man werd door een arrestatieteam van zijn bed gelicht om dat hij een duidelijke mening had. Een simplistische, ietwat ruwe en smakeloze mening – maar het was een mening. Ook hij kon niet rekenen op de bescherming van de democratische rechtstaat. Hier ligt niet alleen werk voor de kiezer om dergelijke beleidsmakers en –uitvoerders naar huis te sturen, maar ook voor de professionals. In dit geval bijvoorbeeld de individuele medewerkers van het OM en van de politie. Ook zij zullen gezien de houding van hun politieke bazen zich moeten afvragen of dit nu wel de reden is waarom zij hun werk uitvoeren. Iets minder lichtvaardig omgaan met de eisen van mensen die de democratie wat minder waarderen dan hun functie zou doen vermoeden zou al een enorme winst zijn. Ook de individuele politieman in het AT zou zich eens mogen afvragen of zijn werk bestaat uit het van het bed lichten van politieke tegenstanders van de heersende Haagse moraal.

De Nederlanders hebben zichzelf vaak verweten niet genoeg gereflecteerd te hebben op het eigen gedrag in de periode die een benchmark is geworden voor moreel handelen: de Tweede Wereldoorlog. Het blijkt dat ook in volstrekt andere omstandigheden zulk een reflectie geen overbodig instrument is. Nu als instrument in het – dit keer – niet meewerken aan de agenda van degene met het grootste wapen – waaruit dat wapen dan ook precies bestaat.

Als het om de democratie gaat moeten we misschien wat minder voor onze schreeuwende of dubbelhartig pratende bestuurders en hun gelegenheidsclientèle kiezen en wat meer voor onszelf.

Over een monsterverbond van orthodoxie

2009-03-29T17:15:00.001+02:00

Dit gaat niet over de Islam. Het gaat over de plaats van orthodoxie in het leven. Dat kan de orthodoxie van de godsdienst zijn, maar ook de orthodoxie van de persoonlijke religie: het socialisme, het kapitalisme, het feminisme, het conservatisme.
Het gaat wel over de toestand in de wereld. Niet de toestand van mr. G.B.J. Hilterman ("dat is natuurlijk KOREN op de MOLEN van de Sovjet-Unie"), maar de toestand van de menselijke perceptie ten aanzien van vrijheid, gelijkwaardigheid, gelijkheid voor de wet en de weg daar naar toe. Dan komt automatisch de Islam in West-Europa en daarmee in Nederland ter sprake. Nog erger, dan komt de hoofddoek ter sprake, of liever gezegd de hidjab of hijab.

De hijab is het strijdpunt geworden in een strijd over de verkeerde dingen. Namelijk over de hijab zelf, en niet het achterliggende waardesysteem. De hijab is een symbool van een cultuur die vrouwen letterlijk een waarde toekent die de helft is van die van de man. Het is een symbool van landen die vrouwen gebieden uit het openbare leven te blijven en overtreding van die geboden op draconische wijzen bestraffen. De hijab is daarmee een kledingstuk dat niet in onze samenleving thuis hoort. Toch rukt deze hoofddoek onverminderd op. Veel moslima's worden - zo blijkt uit onderzoek - vooral door jonge islamitische mannen aangespoord de hoofddoek te dragen. Er wordt afkeurend gereageerd als ze dit niet doen. De jongelingen houden de vrouwen in de gaten, controleren waar ze naar toe gaan en hoe ze zich gedragen. Het is daarom makkelijk als moslima een hijab om te doen. Het is nog beter om je uiterst vroom voor te doen en je interne oppositie rechts in te halen. Wie kan wat inbrengen tegen vrouwen die proper gekleed gaan, de ogen op straat neerslaan, Koranstudie doen en met niets anders bezig zijn dan het uitvinden wat haram en halal is? Wie kan anders dan positief oordelen over vrouwen die letterlijk het actiemiddel grijpen om de hijab overal te mogen dragen als uiting van hun onwrikbare geloof?

Het laatste verschijnsel groeit in omvang en betekenis. Complete actiegroepen strijden actief voor de terugkeer van de vrouw als tweederangsburgers. De actiegroepen bestaan uit vrouwen. De strijd wordt gevoerd onder het mom van emancipatie: bevrijding door onderdrukking. Het lijkt haast alsof George Orwell's maatschappij uit 1984 met zijn bizarre terminologie ontwaakt is. Niet alleen moslima's, maar ook politici, vakbondsleiders en opiniemakers staan te trappelen om de jonge vrouwen te faciliteren zich te onderwerpen aan hun man. Nog meer bizar is de ruimhartige steun die de hoofddoekmoslima's krijgen van zelfbenoemde feministen of mensen die zich tot oud-dolle mina verklaard hebben. Lees het weblog van Anja Meulenbelt er maar eens op na. De schrik slaat je om het hart. Meulenbelt die streed tegen de reactionaire regentenmaatschappij die de vrouw als wettelijk handelingsonbekwaam onder permanente curatele van de man wenste te houden verkettert kritiek op mensen als Tariq Ramadan. De Rotterdamse hoogleraar mag dan beweren dat vrouwen er zijn om ten dienste van mannen te staan, op straat decent de ogen dienen neer te slaan en niet met uiterlijk vertoon de aandacht mogen trekken, zelfverklaard feministe Meulenbelt is en blijft vol van hem.

Wat bezielt een vrouw die gevochten heeft voor de gelijke behandeling van vrouwen en mannen om - zodra deze doelstellingen (bijna) behaald zijn - deze vrijheid onmiddellijk te gebruiken om er weer een eind aan te maken? In november 1918, na Troelstra's vergissing (hij verkondigde de aanstaande arbeidersrevolutie naar aanleiding van de Russische Revolutie), zei SDAP-voorman Vliegen dat de partij niet jarenlang gevochten had voor het algemeen kiesrecht om het vervolgens in een paar maanden weer te kunnen afschaffen. Tegenwoordig denken veel feministen er anders over. Alle ontwikkelingen rond de hijab ondersteunen het streven naar een situatie waarin de verworven grondrechten van vrouwen weer beperkt worden, maar ditmaal met de moderne middelen van de democratie, de vrije media en het recht van vrije meningsuiting.

Daar komt de orthodoxie om de hoek. Ook de zelfbenoemde poldermoslima's vechten tegen een establishment dat hen hindert en tegenwerkt. Ditmaal geen reactionair establishment, maar een samenleving die is gebouwd op de idee van persoonlijke keuzevrijheid en menselijke integriteit. Op individuele rechten, niet op het allesoverheersende dictaat van het collectief.
Daar herkennen vrouwen als Meulenbelt weer de oude vijand - het establishment dat hen zo dwars zat, dat hen zo onheus bejegende. Nu zijn het echter de moslima's; niet zozeer onderdrukt door hun sociale groep en peer pressure, maar door de mensen die altijd maar weer die macht hebben om anderen te hinderen in hun streven naar zelfbeschikking, als is het dan een zelfbeschikking die begint met het henzelf in slavernij voeren en het bevorderen dat andere vrouwen zich daar straks ook aan dienen te conformeren.
Meulenbelt redeneert vanuit haar orthodoxie: de vijand van mijn oude vijand is derhalve mijn vriend. Er is nauwelijks een andere verklaring te vinden voor de onvoorstelbare knieval die zij en haar sexegenoten maken voor de extreem vrouwonvriendelijke moslimorthodoxie die zich in Nederland manifesteert.

Een grote groep Moslims is nauwelijks gecharmeerd van al dit wapengekletter. Maar wat zijn voor hen de mogelijkheden om hier openlijk wat van te zeggen? Uiteindelijk gaat het om uitvoering van de orthodoxe theorie, en die is niet betwist in de moslimwereld. De Islam is een vrij monolitische godsdienst. Het overgrote deel van de moslimwereld accepteert de Koran en zijn uitleg als vaststaand. Liberale stromingen bestaan amper en wordt het bestaan onmogelijk gemaakt. Niemand kan beweren dat de orthodoxen het fout doen. Kritiek geven betekent daarmee dat je jezelf te kijk zet als een moslim die het niet eens is met de interpretatie van de Koran zoals deze algemeen geaccepteerd is. In de tussentijd wordt menig moslim in Nederland aangespoord zich te verwijderen van de uiterlijkheden van de westerse samenleving. Ze kijken vaker naar de door veelal Arabische landen gesponsorde satellietzenders, die een consequent antiwesterse boodschap uitzenden. Langzaam maar zeker komen ook zij in het kamp dat de werkelijkheid slechts door de orthodoxe bril kan bezien. En wie kan het hen kwalijk nemen?

Gilles Kepel, de Franse Islamdeskundige, heeft gesteld dat West-Europa niet voor niets het doelwit is geworden van de orthodoxe Islam. De protagonisten ervan konden geen aansluiting vinden met de veel slecht bereikbare, passieve, relatief laag-opgeleide en onkritische bevolking in de meeste Islamitische landen. Ze riskeerden daarenboven even draconische straffen als degene die ze zelf voorstellen voor het disciplineren van vrouwen, homoseksuelen en ongelovigen, alsmede genadeloze onderdrukking. In menig land waar de Islamitische bevolking de meerderheid uitmaakt wordt de hijab dan ook niet zelden te vuur en te zwaard bestreden. Voor veel vrouwen daar is het een symbool van onderdrukking. Maar, aldus Kepel, die ervaringen bestaan nog niet in Westerse landen. Daar is de bevolking goed opgeleid en maakt het volop gebruik van de verworven vrijheden. In een laatste poging via deze uitvalsbasis de wereld alsnog naar de orthodoxe Islam te dwingen is het front in West-Europa geopend. Kepel beweert dat dit echter de doodsstrijd is van de Islamisten. Uiteindelijk zal de prijs van het laatste front voor velen te hoog zijn. Of dat een geruststelling is?

De Duitse oorlogsmachine vocht een verloren strijd in de Ardennen. Het tot mislukken gedoemde offensief heeft echter aan velen het leven gekost en een enorme ravage veroorzaakt. Zijn wij bereid de ravage toe te laten om de strijd om de vrijheid tot zijn "natuurlijke" eind te laten uitwoeden?

Vrouwen als Anja Meulenbelt zijn inmiddels vergeten hoe hoog de prijs van onvrijheid is. Ze denkt dat ze met het beschaafde deel van de Moslimgemeenschap praat, maar ondersteunt alleen maar het orthodoxe deel. Erger nog, door haar openlijke steun marginaliseert ze juist de liberaal denkende Moslim en Moslima, die steeds meer alleen komen te staan. Meulenbelt c.s. vechten liever samen met nieuwe partijen tegen de vijandige schimmen uit het eigen verleden, desnoods tot de nieuwe onderdrukking toe, dan te vechten tegen de vrouwonterende orthodoxie waar ze nu mee samenspannen. Met recht een monsterverbond.

Jack McDevitt - Infinity Beach

2008-07-06T17:13:00.002+02:00

We are alone.... That is the verdict, after centuries of Search for Extra-Terrestrial Intelligence missions and space exploration. The only living things in the Universe are found on the Nine Worlds settled from Earth, and the starships that knit them together. Or so it's believed, until Dr. Kimberly Brandywine sets out to find what happened to her clone-sister Emily, who, after the final, unsuccessful manned SETI expedition, disappeared along with the rest of her ship's crew. Following a few ominous clues, Kim discovers the ship's log was faked. Something happened out there in the darkness between the stars, and she's prepared to go to any length to find answers. Even if it means giving up her career ... stealing a starship ... losing her lover. Kim is about to discover the truth about her sister--and about more than she ever dared imagine.

Het heelal is leeg. Een aantal planeten is bezet door mensen, die er een Aards paradijs van hebben gemaakt. Voor de rest is ieder uitgezonden bericht voor ET teruggekomen zonder antwoord. De mensheid is zelfs zo ver gegaan om sterren in vaste patronen op te blazen - om zo alsnog de aandacht te trekken. Maar ook die aanpak zal veel tijd gaan vergen, want het licht reist nu eenmaal niet zo snel.

Toch: één schip is ooit onder merkwaardige omstandigheden teruggekeerd, de bemanning daarna allen op al even merkwaardige wijze omgekomen. Het is duidelijk dat zij iets ontdekt hebben, ook al lijkt het scheepsjournaal niets te melden te hebben. De kloonzuster van Dr. Kimberly Brandywine was één van de opvarenden van dat ruimteschip. Kimberly Brandywine gaat op onderzoek uit, na een hint van een oude leermeester. Het laat zich raden wat ze - met hulp van enkele anderen - uiteindelijk vindt. Het verhaal draait uit op een "first contact gone wrong".

Infinity Beach is een spannend en onderhoudend boek. De personages zijn echt genoeg om in geïnteresseerd te raken en te blijven. De plot en het slot zitten goed in elkaar. Vooral aan dat laatste schort het nog wel eens bij McDevitt-boeken. Maar dit boek is absoluut lezenswaardig voor zowel fans van hard SF als van de wat zachtere vormen .

De Grote Kijkdoos zou geen kijkdoos zijn als er toch niet een paar kritiekpuntjes waren. Allereerst zou McDevitt eens goed na moeten denken over het invoegen van actiescenes. Het probleem is dat zijn actiescenes het uitstekend zouden doen op het witte doek, maar niet op het witte (eBook)papier. Beschrijvingen worden ingewikkeld en moeilijk te volgen. Daardoor pakken ze niet uit zoals het geval zou moeten zijn. Boeken zijn geen filmscripts.

Ten tweede verloopt de toon van het verhaal een beetje. In de eerste hoofdstukken wordt een wereld geschetst die de lust tot verkennen schijnt te zijn vergaan. "We wonen hier toch prima?" schijnen ze te zeggen, "En bovendien: je kunt ook de aandacht trekken van lelijke aliens" en daar hebben ze een punt. Niemand zit eigenlijk te wachten op verkenning van het heelal. De brand is geblust. Maar verderop in het verhaal lijkt het vuur ineens weer te ontbranden, en het is niet helemaal duidelijk waarom dat iedereen zo fanatiek voor of tegen is. Desinteresse slaat zonder veel verklaring om in tegenwerking. Op zich is dat geen probleem. Als Kim Brandywine zich gedurende het gehele verhaal slechts gesteund wist door ongeïnteresseerdheid, zouden de belangen niet zo hoog worden en het verhaal minder spannend. Desalniettemin is het een stijlbreuk.

McDevitt is een veelzijdig schrijver. Van alternate history tot hard SF. Niet alles is even geslaagd en dat komt vooral doordat McDevitt gedurende het verhaal kwijt lijkt te raken waar hij mee begonnen is. Vaak pakt dat verkeerd uit, maar in Infinity Beach levert het allesbehalve een probleem op.

Arturo Pérez-Reverte - The Club Dumas

2008-05-21T17:12:00.000+02:00

Lucas Corso is a book detective, a mercenary hired to hunt down rare editions for wealthy and unscrupulous clients. When a well-known bibliophile is found hanged, leaving behind part of the original manuscript of Alexandre Dumas's The Three Musketeers, Corso is brought in to authenticate the fragment. He is soon drawn into a swirling plot involving devil worship, occult practices, and swashbuckling derring-do among a cast of characters bearing a suspicious resemblance to those of Dumas's masterpiece. Aided by a mysterious beauty named after a Conan Doyle heroine, Corso travels from Madrid to Toledo to Paris in pursuit of a sinister and seemingly omniscient killer.

The Club Dumas is ongetwijfeld uitgedacht als de ultieme natte droom van iedere bibliofiel. Lucas Corso als combinatie van een hoofdpersoon uit een Ludlum-blockbuster en een grijze speurmuis à lá George Smiley uit John Le Carré's boeken; maar ook een volleerd intellectueel die zijn Latijnse frasen uit Vergilius of uit de Heksenhamer moeiteloos uit het hoofd kan citeren en een wiegedruk al op een kilometer kan ruiken. Dat geldt overigens voor alle hoofdpersonen uit het boek. Het lijkt wel een familiefeestje van poseurs, zo veel literaire verwijzingen, citaten en toespelingen uit antieke boeken worden gemaakt in dit verhaal. Leren banden vol antiquiteiten, originele manuscripten en eindeloze beschrijvingen van eerste drukken en incunabelen.

Op het eerste gezicht lijkt het verhaal erg origineel. Maar naarmate deze lezer in het boek vorderde begon hij steeds meer te vrezen voor een minder dan verrassende afloop. Het eindoordeel is dan ook inderdaad minder dan verrassend: een vlot lopend en redelijk spannend boek dat niet helemaal levert wat het in de eerste hoofdstukken lijkt te beloven.

The Club Dumas (oorspr. El Club Dumas, 1993), in gewijzigde vorm verfilmd door Roman Polanski in The Ninth Gate, lijdt aan hetzelfde euvel als het hier eerder besproken De Historicus van Elisabeth Kostova. Het is een boek dat een bijzondere belofte lijkt te doen, maar achteraf gezien niet meer dan een bijzonder traditioneel verhaaltje oplepelt, in dit geval over satan en duivelsvereerders, en dan nog bijkans in een bijzin. The Club Dumas levert het aloude verhaal van "Het Plan", dat wijst naar hetgeen dat allesomvattend is maar verborgen voor de moderne mens. Het is het verhaal dat zo weergaloos werd geparodieerd in De Slinger van Foucault van Umberto Eco, die drie kwajongs een groots plan laat bedenken waarvan een stel narrenkappen - die hun eigen "allesomvattende plan" in al hun onnozelheid zijn vergeten - denkt daarmee de waarheid te hebben hervonden. Aardig is dat Pérez-Reverte met grote waarschijnlijkheid in een enkele zin refereert aan Eco, als de mysterieuze man van de Club Dumas - wie het is laat zich vanaf hoofdstuk één raden - de clubleden voorstelt, waaronder "een professor semiotiek uit Bologna".

Het is jammer dat het boek, dat zo duidelijk gericht is op de bibliofiel geïnteresseerde lezer, zo makkelijk verzandt in een halfhartig standaardplot. Ten einde raad en gekunsteld plakt Pérez-Reverte als een contradictio in terminis alle verhaallijnen aan elkaar door ze naast elkaar te laten liggen. Bovendien laat hij het jongetje ook nog eens een keer het meisje (en wat voor één) vinden. Laten we dat nou toch nooit gedacht hebben. Ook al vindt Corso met zijn "Irene Adler" niet zomaar het standaardliefje van de boekenweek, toch is het patroon weer herkenbaar. Single man met liefdesverdriet vindt single knap en kittig meisje dat heel wat in huis heeft - maar uiteindelijk gaan ze allemaal op dezelfde wijze van bil. Belangrijk is dat halverwege het boek de kaarten al geschud lijken. Achteraf blijkt dat inderdaad het geval te zijn. Dat heeft tot gevolg dat aan het eind van het boek de oeverloze verhalen van en over de "club Dumas" al snel vermoeiend en lichtelijk absurd worden, laat staan de déconfiture van de andere voorspelbare "mystery-man", aangezien er geen andere personen meer over zijn. Verrassend wil het niet echt meer worden, tenzij men de loskoppeling van de twee verhaallijnen als zodanig wil beschouwen. Maar logisch allerminst. Het is niet verwonderlijk dat Polanski bij zijn verfilming het Dumas-plot helemaal buiten beschouwing schijht te hebben gelaten. Waar dient het uiteindelijk voor? Verhaaltechnisch lijkt het op filler en voor de ontwikkeling van het plot lijkt het geen enkele betekenis te hebben. Corso had net zo goed achter willekeurig elk ander artefact aan kunnen lopen, het liefst iets dat wel samenhing met het obscurantistische deel van het verhaal. Waarom hebben we oeverloze verhandelingen gehoord over Dumas als die uiteindelijk toch tot niets leiden? Waarom wordt het werkelijke mysterie in een paar bladzijdes afgedaan, bijkans als een eindnoot van het verhaal? Bijna achteloos wordt het hoogtepunt afgedaan met een terloopse observatie van Corso dat het niet helemaal goed gaat als één van de ingrediënten niet vers is. Dan hup in het zonlicht, op naar zijn lief en weg ermee. Dat bevredigt niet.

En toch is het boek het lezen waard. De verhaallijn mag uiteindelijk vrij conventioneel naar het eind sukkelen, de opgevoerde cast mag hier en daar van ongeloofwaardig tot absurd zijn, en een enkele keer is het doorbijten geblazen bij de soms te uitvoerige citaatsessies tussen de spelers in de poppenkast, toch is het een boek met een goede spanningsboog. De opbouw is geleidelijk, de lezer wordt zo nu en dan eens op het verkeerde been gezet, het blijft redelijk lang spannend, maar uiteindelijk heeft de schrijver te veel moeite om de plot tot een goed en samenhangend eind brengen. En dat doet helaas sterk af aan de uiteindelijke beoordeling van het boek.

Voor zover ik weet - maar ik laat me hierin graag corrigeren - is The Club Dumas (ook wel The Dumas Club genoemd), die ik in de Engelse vertaling las, niet vertaald in het Nederlands. Wel vertaald is een eerdere boek van Pérez-Reverte, Het Paneel van Vlaanderen (1990), dat door uitgeverij De Prom (Baarn) is uitgegeven, en het latere Het Trommelvel en De Schilder van het Kwaad.

Robert Baer - See No Evil

2008-05-18T17:11:00.000+02:00

In See No Evil, one of the CIA's top field officers of the past quarter century recounts his career running agents in the back alleys of the Middle East. In the process, Robert Baer paints a chilling picture of how terrorism works on the inside and provides compelling evidence about how Washington politics sabotaged the CIA's efforts to root out the world's deadliest terrorists. On the morning of September 11, 2001, the world witnessed the terrible result of that intelligence failure with the attack on the World Trade Center and the Pentagon. In the wake of those attacks, Americans were left wondering how such an obviously long-term, globally coordinated plot could have escaped detection by the CIA and taken the nation by surprise. Robert Baer was not surprised. A twenty-one-year veteran of the CIA's Directorate of Operations who had left the agency in 1997, Baer observed firsthand how an increasingly bureaucratic CIA lost its way in the post-cold war world and refused to adequately acknowledge and neutralize the growing threat of Islamic fundamentalist terror in the Middle East and elsewhere. A throwback to the days when CIA operatives got results by getting their hands dirty and running covert operations, Baer spent his career chasing down leads on suspected terrorists in the world's most volatile hot spots. As he and his agents risked their lives gathering intelligence, he watched as the CIA reduced drastically its operations overseas, failed to put in place people who knew local languages and customs, and rewarded workers who knew how to play the political games of the agency's suburban Washington headquarters but not how to recruit agents on the ground. See No Evil is not only a candid memoir of the education and disillusionment of an intelligence operative but also an unprecedented look at the roots of modern terrorism.

See No Evil is het relaas van ex-CIA-agent Bob Baer. De titel, de verkorte versie van het gezegde "See no evil, hear no evil, speak no evil", het equivalent van het Nederlandse "horen, zien, zwijgen", verwijst naar de mentaliteit die volgens Baer langzaam maar zeker bij de CIA in de jaren '80 en '90 binnensloop. Hij hekelt het risicomijdende gedrag waarbij de CIA uit angst voor de politieke mores van Washington een oogje dichtkneep voor de rauwe werkelijkheid in het Midden-Oosten. Het veroorzaakte volgens hem een gapend gebrek aan kennis over de regio toen het hard nodig bleek, aangezien men niet meer durfde te vertrouwen op mensen in het veld, maar zich in de vesting in Langley terugtrok en nog slechts vertrouwde op high-tech en satellietfoto's, die zowel letterlijk als figuurlijk voor een vertekend beeld van de werkelijkheid zorgden.

Baer schreef het boek na de aanslagen in september 2001, maar voor de oorlog in Iraq begon in 2003. Ook al heeft de aanvalsoorlog in Iraq niets te maken met de aanslagen in New York en Washington, toch zijn ze in de Verenigde Staten politiek onlosmakelijk aan elkaar verbonden. Het boek is overigens geen specifieke kritiek op de politiek van de regering Bush. Baer maakt zich meer druk over de illegale Chinese fondsenwerving tijdens het bewind van president Clinton en zijn politieke campagnes. Dat is ook de periode (1997) waarin hij uiteindelijk zijn werkzaamheden neerlegt.

Als pamflet of politieke analyse schiet het boek te kort. Baer is zonder twijfel een deskundig vakspecialist, een case officer, een specialist die te velde "spionnen" werft en contact met hen onderhoudt. Maar zijn opmerkingen over de besluiteloosheid van Langley (het CIA- hoofdkwartier) en Washington zijn te weinig doordacht. Baer hekelt de "hoge politiek" voornamelijk omdat deze zo inflexibel met de mogelijkheden omgaat, van clandestiene informatieverwerving tot aan illegale intimidatieacties binnen bevriende naties. Baer kan de "regels zijn regels"-mentaliteit maar matig waarderen. Maar regels zijn er juist om mensen als Baer engiszins in het gareel te houden. Wie op de rand van de wet leeft, heeft harder regels nodig dan wie zich nooit een uitstapje tot aan de rand veroorlooft. Wat Baer meer parten heeft gespeeld is het inconsistente leidinggeven vanuit de Verenigde Staten zelf. Dat is de belangrijkste reden waarom de CIA langzaam in de "See No Evil" mentaliteit verviel: door het politieke gezwabber bedacht de CIA zich wel twee keer om risico's te nemen. Wie niet op zijn baas kan vetrouwen, zal zich stil houden en vervallen in SNIFO-gedrag.
Het lijkt erop alsof Baer op dit gebied vooral met Clinton een appeltje heeft te schillen. Dat is echter niet terecht. Clinton had inderdaad geen hoge dunk van de CIA, maar Baer lijkt dit te zien als een oorzaak, terwijl het er naar alle waarschijnlijkheid meer een gevolg van was. De ontwikkeling, waarbij de CIA steeds meer als politieke tool werd gebruikt dan als informatieverwervend instrument ten behoeve van het bepalen van die politiek, vond echter niet pas onder Clinton plaats. De eerste president die de CIA in toenemende mate op deze wijze misbruikte was Richard Nixon. Dat was nauwelijks meer dan 20 jaar na de oprichting van de dienst.

Het boek is echter wel een prachtige schets van het leven van een CIA-agent te velde. De verhalen over zijn tijd in Noord-Iraq worden meestal beschouwd als het belangrijkste onderdeel van het boek, maar dat doet Baer's verhaal echt te kort. De hoofdprijs verdient zijn beschrijving van het Libanon van de jaren '80. Wie leest hoe de diverse strijdgroepen en facties daar in de ultieme wetteloosheid langs, met en tegen elkaar leven, waant zich in een spannend boek over de Siciliaanse Camorra of de Amerikaanse La Cosa Nostra. Dit zijn geen religieuze of ideologische facties, dit is de beschrijving van een Maffia- en narcostaat in het kwadraat.

Zijn persoonlijke obsessie, het uitvinden wie verantwoordelijk was voor de aanslag op de VS-ambassade in 1983, de aanslag die uiteindelijk President Reagan dwong de militaire interventie in Libanon te beëindigen, is vooral interessant vanuit het oogpunt van de interactie tussen de talloze groepen die er volgens Baer bij betrokken zijn geweest en opereerden op het Libanese strijdtoneel. Baer laat zo zien dat in het Midden-Oosten iedereen aan iedereen vastgeplakt zit, van Palestijnse Fatah via Islamitische Jihad tot de Pasdaran, de Iraanse Revolutionaire Garde. Letterlijk iedereen en alles in het Midden-Oosten loopt Libanon in en uit alsof het land de locale stamkroeg is.

Daarnaast toont hij overtuigend aan hoezeer familiebanden in het Midden-Oosten essentieel zijn in het bestrijden van terrorisme. Hij toont er tevens mee aan waarom dat dit zo'n probleem vormt voor het westen. Typerend is het verhaal van de terrorist Abu Nidal die het in zijn hoofd haalde Koning Hoessein van Jordanië te bedreigen. Nadat Abu Nidal zeer succesvolle aanslagen had gepleegd op vliegvelden in Italië en Oostenrijk werd hij overmoedig en besloot hij achter de "afvallige" Hoessein aan te gaan, die hij "Koning der Pygmeeën" noemde. Hoessein stuurde zijn veiligheidsmensen achter Nidal aan. De Jordaanse veiligheidsdienst spoorde echter Nidal niet op, maar zijn familie. Deze werden onder dreiging aangezet contact op te nemen met hem en hem te waarschuwen voor de gevolgen voor hen als hij op de ingeslagen weg zou voortgaan. Nadien verpieterde Abu Nidal. Hij werd gedood in Bagdad in 2002. Baer laat zien dat hij de beste informatie heeft verkregen van spionnen die familie waren van de criminelen achter wie hij aanjoeg.

Hij sluit af met de observatie dat het belangrijk is om weer mensen op de grond te krijgen die ter plekke het zware en vieze werk van "Humint", Human Intelligence, weer op zich nemen. Zonder hen wordt informatie een stapel gegevens zonder menselijke context, en het is duidelijk dat die context het allerbelangrijkste is bij het inschatten van datgene wat de vijand morgen zal doen.

Het boek laat daarbij zien hoe moeilijk het is om balans te bewaren bij het verkrijgen van informatie over de ander - of die nu vijand is of niet. Maar het laat vooral zien hoe belangrijk consistentie en duidelijkheid als politieke en bestuurlijke hoofddoelen zijn. Zonder dat gaan mensen risicomijdend gedrag vertonen, en zij die daar grote moeite mee hebben gaan juist te veel risico's nemen, zichzelf daarmee transformerend tot ongeleide projectielen. En daar hebben we er in het Midden-Oosten al veel te veel van.

Jack Kerouac - On The Road

2008-03-18T17:10:00.000+01:00

On The Road, the most famous of Jack Kerouac's works, is not only the soul of the Beat movement and literature, but one of the most important novels of the century. Like nearly all of Kerouac's writing, On The Road is thinly fictionalized autobiography, filled with a cast made of Kerouac's real life friends, lovers, and fellow travelers. Narrated by Sal Paradise, one of Kerouac's alter-egos, On the Road is a cross-country bohemian odyssey that not only influenced writing in the years since its 1957 publication but penetrated into the deepest levels of American thought and culture.

In de jaren '60 hadden we sit-ins. In de jaren '70 was één broekspijp wijder dan menig kokerrokje uit latere jaren en waren dassen zo breed dat de vaat er mee kon worden afgedroogd. Democratisch was demokraties en Boudewijn de Groot zong over de gansche burgerij die met afschuw buitenechtelijke zwangerschap bezag. Het is makkelijk te spotten met de zeden van gisteren. Geïsoleerd van hun betekenis in de eigen tijd zijn de meeste gebruiken en preoccupaties hooguit lachwekkend, bekeken met dédain vanuit de comfortabele stoel der toekomst.

Wie zich daar graag aan over geeft, heeft niks te zoeken in On The Road. Het boek staat barstensvol "hipheid" uit de late jaren '40, inclusief taalgebruik, sex, drugs en muziek. Het boek op zijn contemporaine gebruiken beoordelen heeft geen zin. On The Road verhaalt over 1947, werd geschreven in 1951 en gepubliceerd in 1957. Dat zegt genoeg over de toenmalige controverse bij het verschijnen van het boek. Velen vonden het boek bij verschijnen regelrecht pornografisch. En voor de lezer in de 21e eeuw is het boek bij tijd en wijle twijfelachtig seksistisch, vol onvolwassen ballorigheid, bedenkelijk racistisch en doorspekt met gedateerd taalgebruik.

Is het boek echter wel te duiden als beschrijving van een tijdsbeeld? Uiteraard niet. Hoofdfiguur Sal Paradise en zijn vriend Dean Moriarty, in het boek de equivalenten van Jack Kerouac en zijn vriend Neal Cassady, beat-generation ikoon uit de vijftiger jaren, bedienen zich weliswaar van (voor ons inmiddels) alle denkbare gammele clichés, maar zijn vooral op zoek naar zingeving via een gepassioneerde vriendschap die uiteindelijk tot desillusie leidt. "Nobody knows what’s going to happen to anybody besides the forlorn rags of growing old". Het is de aloude wijsheid dat de enige zekerheid in het leven de naderende dood is.

Een triest boek? Zeker niet. Melancholisch, jazeker, maar wel na een verhaal dat zich het best als een ritje in de achtbaan laat beschrijven. Na het zinderende hoogtepunt is het nog even genieten bij het langzaam uitrijden, maar na het uitstappen sta je daar dan. Het is over, maar wat is er over gebleven? Voor Kerouac is dat duidelijk: zijn generatie heeft zich als eerste losgemaakt van de dwang van meer, groter en beter in materialistisch opzicht. Leven als doel, niet meer als middel. In dat opzicht is het boek nog even revolutionair als 50 jaar geleden. Toch vraag je je af wat Sal en zijn vrienden nu werkelijk hebben gevonden. Waren hun ervaringen intellectueel bevredigend genoeg als doel op zich? Of hebben ze uiteindelijk toch nog aangetoond dat ook de spritituele benadering van het leven weinig oplevert?

Als dat waar is, bevat On The Road een wel heel merkwaardige boodschap: een bijna nihilistische. Maar hoe genoeglijk het is om te lezen hoe weinig de hoofdpersonen inzitten met geld en goed, toch willen (of moeten, desgewenst) ook zij eten, trouwen, een huis regelen en kinderen krijgen. Misschien wilde Kerouac wel zeggen wat de meest conservatieven onder ons graag vaststellen om iedere verandering in de kiem te smoren: uiteindelijk willen we toch allemaal hetzelfde.

Lezen dat boek? Jazeker. Door de hyperactieve verteltrant wordt de lezer meegesleurd in het verhaal. Zo nu en dan eens even wegleggen om opkomende ADHD-gevoelens te laten wegebben, want het boek doet een aanslag op de leeszenuwen. Een prettige aanslag, wel te verstaan. Gelukkig dat we die ook nog hebben.

Tim Weiner - Legacy of Ashes

2008-03-17T17:08:00.000+01:00

For the last sixty years, the CIA has managed to maintain a formidable reputation in spite of its terrible record, burying its blunders in top-secret archives. Its mission was to know the world. When it did not succeed, it set out to change the world. Its failures have handed us, in the words of President Eisenhower, “a legacy of ashes.”

Now Pulitzer Prize–winning author Tim Weiner offers the first definitive history of the CIA—and everything is on the record. LEGACY OF ASHES is based on more than 50,000 documents, primarily from the archives of the CIA itself, and hundreds of interviews with CIA veterans, including ten Directors of Central Intelligence. It takes the CIA from its creation after World War II, through its battles in the cold war and the war on terror, to its near-collapse after 9/ll.

Het oordeel van de CIA op haar eigen website over dit uitstekende en goed gedocumenteerde boek van Weiner is voorspelbaar. Als de organisatie niet in staat is om de hoofdlijn van het verhaal van Legacy of Ashes te ontkrachten, grijpt ze naar de standaardoplossing voor dit soort situaties: elke slak detecteren en er vervolgens royaal zout op leggen. Begrijpelijk, want het oordeel is niet mals.

Toch komt de organisatie daar niet goed mee weg. Tim Weiner is in meer dan twintig jaar expert geworden op het gebied van het reilen en zeilen van de CIA. Zijn impliciete oordeel is kort en krachtig en goed verwoord in de titel van zijn boek, die is ontleend aan een uitspraak van President Eisenhower bij zijn vertrek uit het Witte Huis. De CIA is zo kort na haar oprichting al niet veel meer dan een rokende puinhoop; ze is zestig jaar later dusdanig stuk dat repareren schijnbaar geen zin meer heeft. Het recentelijk aanstellen van een Nationaal Veiligheidscoördinator na "9/11", de outsourcing van het CIA-werk en de overvleugeling door het Pentagon beschrijft Weiner als de treurmars tijdens de officieuze begrafenis van de CIA.

Weiner laat een groot aantal tragische en soms tragikomische figuren en gebeurtenissen de revue passeren. Vanaf de oprichting van de CIA in 1947 tot aan de oorlog in Irak grossierde de organisatie in mismanagement van een groot aantal (illegale) activiteiten. Activiteiten die – als het op eindresultaat aankomt - vrijwel altijd beter achterwegen hadden kunnen blijven. Verder blonk de dienst uit in immer inaccurate, foutieve of geheel ontbrekende informatie. De CIA is keer op keer in woord en daad gepreoccupeerd met een vijand die men wel wenst te bestrijden maar nimmer blijkt te begrijpen. Of het nu gaat op bananenrepublieken in Midden- en Zuid-Amerika, Cuba, de Sovjet-Unie, China, Vietnam, het Midden-Oosten of de "War on Terror" in de VS, Afghanistan en Irak, telkens blinkt de dienst uit in incompetentie. De incompetentie neemt dusdanige vormen aan dat het regelmatig tot het verlies van talloze mensenlevens leidt. Als één ding duidelijk wordt is dat het meest opzichtige falen in 1962, de Cubaanse operatie tegen aartsvijand Fidel Castro in de Varkensbaai, geen uitzondering maar regel was.

Kenmerkend over de ronduit amateuristische werkwijze van de CIA is het verhaal van Bill Daugherty. Deze CIA-baas in Iran wordt in 1979 door Iraanse revolutionairen gevangen genomen. Zij waren overtuigd met hem het opperhoofd van de geheime operaties in het gehele Midden-Oosten te pakken te hebben. Daugherty was echter net een paar maanden in dienst, en vertelde zijn gijzelnemers niet eens het Perzisch te beheersen. De gardisten van Khomeini reageren woedend en ontsteld op de belediging van een vijandige inlichtingendienst om zulk een amateur naar het gebied te sturen.

De litanie van mislukkingen is zo lang, en het aantal (vaak goedwillende) klunzen zo hoog, dat de lezer op plaatsen in het boek medelijden krijgt met de dienst en hoopt op een succesverhaal in het volgende hoofdstuk. De succesverhalen blijven – op de uitzondering van het voorspellen van de Zesdaagse Oorlog na – echter hardnekkig achterwegen. Er is een bittere noodzaak voor Weiner om de CIA de gifbeker van een doorlopend zwakke rapportkaart leeg te laten drinken. De schrijver toont overtuigend aan dat ook voor een machtig geachte organisatie als de CIA in het land dat het sterkste jongetje van de wereldklas is de weg naar de hel geplaveid blijkt met goede voornemens.

Proberen vroege CIA-opperhoofden zich nog simpelweg te verbergen voor hun politieke bazen, latere CIA-directeuren klagen steen en been over de politieke regel- en bemoeizucht. Weiner gaat er nauwelijks op in. Dat is eigenlijk het enige element dat Weiner naar mijn mening wat laat liggen. Wetten en regels voor inlichtingendiensten zijn er namelijk niet om deze diensten vrij spel te geven, maar om hun handelen te beperken. En met reden. Dit soort organisaties zal uit de aard der zaak altijd de grenzen opzoeken. Daarom hebben ze regels nodig. Het is zeker geen reden voor de CIA om mokkend over zoveel beperkingen te klagen. Niet de beperkingen die aan hun handelen worden gesteld zijn verantwoordelijk voor het falen van de dienst, maar het immer zigzaggende beleid van de dienst zelf. Als informatie niet beschikbaar was, werd getracht de situatie naar de eigen hand te zetten. Als daarbij brand uitbrak, holden de CIA-leiders hard weg van het brandende gebouw, de brandstichters die zij zelf het huis in hadden gestuurd hulpeloos achterlatend. Wat steevast volgde was het verstoppen van het zoveelste debacle in de diepe archiefzakken van de dienst.

Daarmee dringt zich uiteindelijk dezelfde vraag op waar Weiner's betoog ook naar toe leidt: kan een democratisch land eigenlijk wel samengaan met een zo stiekem opererende organisatie? De meest succesvolle diensten bevinden zich over het algemeen in de (tot voor kort) meest repressieve en wetteloze landen ter wereld. Landen waar een individueel mensenleven nog minder waard is dan er door de gemiddelde CIA-directeur voor wordt betaald. Ook al beantwoordt Weiner deze vraag niet direct, indirect maakt hij in de laatste hoofdstukken van zijn boek duidelijk wat zijn mening hierover is.

Zo slecht de dienst functioneert in het werk waarvoor ze is opgericht, zo goed is ze in het instand houden van haar imago. Nog steeds worden films en televisieavonden naast breinen van overspannnen aanhangers van complottheorieën gevuld met niet-bestaande ultrageheime CIA-operaties en hun vermeend verwoestende effecten.

Ook al zal het de Gelovigen niet afhelpen van hun CIA-paranoia, de rest van ons zal het boek na lezing geschrokken neerleggen, zich afvragend waarom zulk een misplaatst geloof in hemelsnaam ooit wortel heeft kunnen schieten.

Dit is mijn vingerafdruk

2008-02-27T17:16:00.000+01:00

Onze overheid heeft de ontembare behoefte hele grote databases te maken. Daarin stopt ze dan persoonsgegevens waar iedere individuele Nederlander mee te identificeren is.
Vingerafdrukken en gezichtsscans zijn dan door politie en justitie op ieder moment te raadplegen. Het maakt niet uit of je ooit iets strafbaars hebt gedaan of niet - de overheid wil je overal en altijd kunnen traceren en identificeren.
Het past allemaal in een patroon waarin een wantrouwende overheid ten kost van alles de controle wil krijgen over haar onberekenbare en zelfstandige onderdanen.

Telefoon- en Internetproviders moeten op eigen kosten kostbare apparatuur installeren zodat de overheid op elk moment ieders e-mail kan inzien, iedere webpagina die is bezocht. Je zult toch maar eens nieuwsgierig een paar websites bezoeken over wapens. Of naar de wc gaan in een café van een beruchte mafiabaas. Of vrienden hebben in het Midden-Oosten. En in de bibliotheek een boek lenen over anarchisten uit de negentiende eeuw. Weet jij zeker dat onze overheid de juiste conclusies trekt?

Bewakingscamera's hangen door de hele binnenstad met aanvankelijk het enige doel om raddraaiers op te pakken en geweld te voorkomen, maar worden nu ook gebruikt om foutparkeerders een bon te sturen. Was dat afgesproken met jou en mij voordat die camera's daar kwamen te hangen?
Elektronicakastjes voor toekomstige kilometerregistratie worden prematuur al begerig ingezet om iedere snelheidsovertreding te constateren en bewegingen van individuele automobilsten te volgen. Ging het nu om filebestrijding of om een permanente trajectcontrole door heel Nederland? En kun jij het laatste tegenhouden als je dat zou willen, omdat het iets anders wordt dan we hadden afgesproken?

Is dat erg? De meeste Nederlanders zullen zeggen: als je niets te verbergen hebt, waar ben je dan bang voor?

Daarmee wordt gesuggereerd dat dingen die je voor de buitenwereld verbergt altijd dingen zijn die niet deugen of verboden zijn.
De denkfout van vele mensen is dat "privacy" hetzelfde is als "stiekem doen". Maar daar klopt toch helemaal niets van?

Wil jij dat de overheid precies weet wat je in de slaapkamer uitvoert? Wanneer je in je slaapkamer bent en wanneer niet? Naar welke TV-zender je kijkt? Welke dingen jij op Internet interessant vindt om te bekijken?En wanneer je naar het café gaat, of juist besluit thuis te blijven? Waar je geweest ben in je eigen tijd? Wat voor dingen je stiekem voor je geheime liefje koopt, en waar? Er zijn duizenden dingen die je voor je wilt houden - omdat waarschijnlijk niemand er iets mee te maken heeft - en de overheid al helemaal niets.

Ook wordt gedacht dat - als je niets op je kerfstok hebt - je ook nooit te maken zult krijgen met de ongewenste effecten van zo'n systeem. En mocht je ooit bij vergissing geconfronteerd worden met het systeem, zo heerst de gedachte, dan zal de overheid zichzelf wel gauw corrigeren en je weer met rust laten.
De trieste waarheid is dat talloze individuele burgers, juristen en deskundigen op het gebied van openbaar bestuur en openbare orde je kunnen vertellen hoe groot dat misverstand is. De verhalen van mensen die volkomen onterecht tussen de raderen van het opsporings- en vervolgingsbeleid terecht zijn gekomen zijn huiveringwekkend voor een land dat zichzelf op basis van het recht zegt te besturen. Wie een onwillige politieagent of boze ambtenaar tegenover zich heeft gehad, kent die machteloosheid.
De ervaring in Nederland is ontnuchterend: het zelfreinigend vermogen van de overheid faalt keer op keer.

Denk maar eens aan de ingevoerde legitimatieplicht. Er werd alom gewaarschuwd dat de plicht misbruikt zou worden door politie en justitie. Nederland haalde massaal de schouders op, maar de politie gebruikt de legitimatieplicht vooral om demonstranten de mond te snoeren en om overbodige boetes uit te schrijven aan mensen die niets verkeerds doen, maar er wel anders uit zien of zich anders gedragen dan de politie gewend is.
Wier gezicht de politie niet aanstaat en zijn paspoort thuis heeft laten liggen, kan een boete betalen. Vandaag zijn het mensen met een kleurtje of met opvallende kleding, morgen ben jij het. De problemen zijn bekend. Er wordt niets aan gedaan.

En hoeveel potentiële terroristen zijn inmiddels opgepakt door de algemene identificatieplicht? Geen enkele.
In 2001 pleegden terroristen bloedige en zinloze aanslagen in de Verenigde Staten. Na onderzoek door de Senaat van de VS bleek dat niet het gebrek aan gegevens of een tekort aan opsporingsbevoegdheden de oorzaak was dat de mogelijke daders niet voortijdig werden gestopt, maar starre en onwillige ambtenaren met hun koninkrijkjes, persoonlijke aversies en en kinderachtige kinnesinne tussen opsporingsdiensten.
In Nederland is het met de opsporing en vervolging niet anders gesteld: langs elkaar heen werkende diensten en vooringenomenheid van politie en justitie zorgen voor meer criminelen die vrij blijven rondlopen dan dat moderne afluistertechnieken of gigantische databasebestanden ervoor zorgen dat er meer boeven worden opgepakt.

Gezond wantrouwen over het zelfreinigend vermogen van de overheid (de capaciteit om zelf de eigen fouten te herkennen, te erkennen en te herstellen) is iets anders dan een fundamenteel wantrouwen van de overheid zelf. Er is niets mis met macht, mits het beperkt, gewenst, gecontroleerd en goed omschreven is. Daarnaast moet het een duidelijk, herkenbaar en reëel doel dienen. Het middel moet in verhouding staan tot het doel.
Waarom zou de overheid miljoenen vingerafdrukken en gezichtsscans willen hebben als slechts een miniem percentage van deze scans toebehoort aan mensen die daadwerkelijk de aandacht van onze overheid verdienen?

Privacy en respect voor de persoonlijke levenssfeer is een grote wens van velen op deze wereld. Het is hen niet gegeven: ze leven in landen waar de overheid hen onderdrukt en constant in de gaten houdt.
De Nederlanders hebben nu nog privacy en bescherming van hun persoonlijke levenssfeer, maar zijn maar weinig geïnteresseerd in het behoud ervan. Het wordt tijd dat we eens opkomen voor onze grondrechten.
In 1971 werd er een volkstelling gehouden. De overheid wilde weten wat de burger achter zijn voordeur deed. De weerstand was enorm. Velen kenden nog de verschikkingen van nog geen 30 jaar daarvoor, toen een bezettersbewind juist met dit soort maatregelen de wind eronder wilde houden.

Je politieke kleur is niet belangrijk. Terroristen wordt niet de hand boven het hoofd gehouden. Boeven moeten gewoon nog worden opgepakt. Frauders dienen nog gewoon gesnapt te worden. Demonstranten die de boel vernielen horen in de cel thuis, niet op straat.
Maar op wie geen verdenking rust moet gewoon met rust gelaten worden. Niet zij die hun privacy willen beschermen zouden moeten uitleggen waarom ze dat doen, maar juist degenen die deze privacy willen schenden.

Asa Larsson - Het Zwarte Pad

2008-01-31T16:57:00.001+01:00

Midden in de winter vindt een visser in het Noord-Zweedse Torneträsk het lijk van een vrouw in de hut van zijn buurman. De vrouw, Inna, heeft een steekwond in haar borst, maar haar kapotgebeten tong wijst erop dat ze voor haar dood in shock was. Juriste Rebecka Martinsson, die we al kennen uit de eerdere boeken van Larsson, verdiept zich met twee inspecteurs in de zaak.

Met Het zwarte pad heeft Åsa Larsson opnieuw een meedogenloos spannende thriller geschreven. Op geraffineerde wijze vermengt ze persoonlijke tragedies met een economisch complot. Ze schrijft met een uiterst vlotte pen en een scherp oog voor psychologie van haar personages, waarbij ze de wrede realiteit nooit schuwt. In haar eigen woorden: ”Het goede gaat de strijd aan met het kwade. Iemand moet worden gered. En iemand moet sterven."

Het is geen goed idee om een recensie van een boek te beginnen met een verzuurde opmerking over titulatuur. Wie voorgaande recensies hier doorleest, zal zich afvragen waarom ik überhaupt nog een boek ter hand neem dat de classificatie "literaire thriller" draagt. De oorzaak hiervan is een merkwaardig defect in mijn beoordelingsvermogen: de fascinatie voor de Scandinavische – en meer in het bijzonder de Zweedse – wereld van fictie. Zodra Zweedse misdaadromans passeren, ben ik al snel geneigd deze ter hand te nemen, ongeacht de achtergrond of reputatie van de schrijver of schrijfster.

Zo gebeurde het dat ik de boeken van Åsa Larsson aan mijn verzameling toevoegde. Het moet gezegd: reclame op een boek, zoals de aanduiding "literaire thriller" of "meedogenloos spannend", doet vaker kwaad dan goed. Zo ook bij Larsson's sextologie in aanbouw over Rebecka Martinsson en inspecteur Anna-Maria Mella. Hype en hijgerigheid schrikken eerder af dan dat ze een aanbeveling vormen.

Drie delen hebben tot nog toe het levenslicht aanschouwd: Zonnestorm, Midzomernacht en Het Zwarte Pad. Ook al zijn het delen uit een reeks, toch zijn ze zonder moeite separaat te lezen. Voorkennis maakt het herkennen van de hoofdpersonen eenvoudiger, maar is geen noodzaak. In Het Zwarte Pad vertelt Larsson een gitzwart verhaal vol verborgen symboliek. De vondst van het lijk van Inna Wattrang in een vissershut op het dikke Zweedse ijs zet een reeks gebeurtenissen in werking die zal culmineren in een uiterst gewelddadig slotakkoord. Inna en haar broer Diddi werken voor grootindustrieel Mauri Kallis, een man die getekend is door zijn jeugd en zijn minderwaardigheidscomplex ten opzichte van de maatschappelijke elite. In zijn ambitie om zich alsnog te bewijzen laat hij de grens tussen wet en wetteloosheid steeds verder achter zich. Het laat zich raden dat dit gedrag als een boemerang bij hem terug komt.

Het boek wordt verteld vanuit het veelvuldig wisselende perspectief van diverse personen in diverse tijden. Tegelijkertijd speelt de moordzaak zich af in slechts een week. Zoals bij de TV-serie 24 er continu een klok meeloopt om de voortgang van het verhaal in beeld te brengen, zo wordt Het Zwarte Pad in dagen opgedeeld. Dat is niet erg logisch, omdat de soms zeer uitvoerige flashbacks gebeurtenissen beschrijven die niet zelden jaren in beslag nemen en her en der door het boek zijn gestrooid om de achtergrond van de dramatis personae te doorgronden.
Waarom wordt een flashback naar de kindertijd van de ene persoon op dag x beschreven, en waarom een flashback naar de studietijd van een andere persoon op dag y? Vinden die flashbacks ook daadwerkelijk plaats bij de betrokkenen op deze dagen? Het blijft onduidelijk. Bovendien maakt de schrijfster hierdoor een ongewenste spagaat: enerzijds moeten de betrokkenen hun geheimen bewaren om de plot niet voortijdig te onthullen, anderzijds wordt door de veel te uitvoerige flashbacks vol duiding tot in detail gesuggereerd welke motieven ten grondslag liggen aan hun handelen.

Het is voor mij de belangrijkste zwakte van het boek. De thriller past op vijftig pagina's, het totale volume van de geschiedenissen van elk van de hoofdpersonen is eigenlijk te omvangrijk. Het haalt de vaart uit het verder onderhoudende verhaal.

Voor Åsa Larsson is de moordzaak niet het belangrijkste, maar wel het verbindende element. Het lijkt erop alsof de moordzaak dan wel louterend, dan wel confronterend moet zijn voor de psyche van de getroebleerde hoofdpersonen. Maar daar blijkt weinig van. Het schijnt me toe dat Åsa Larsson een studie in eenzaamheid wilde maken, maar ineens tot de conclusie kwam dat alle elementen uiteindelijk toch ergens aan elkaar geknoopt moesten worden. Dat is niet helemaal geslaagd.

In haar boeken spelen dieren vaak een opmerkelijke bijrol. Het is duidelijk dat de schrijfster hen gebruikt als metafoor voor het menselijk leven dat de hoofdpersonen leiden. De parallel is misschien iets te nadrukkelijk aanwezig, waardoor de parabels soms een wat belerend karakter krijgen.

De bijzondere sfeer van het Zweedse leven en landschap maakt echter veel goed. Daarnaast is het achterliggende complot, dat de lezer meevoert naar Afrika, zeer geloofwaardig en goed uitgedacht. Het is geen idioot standaardcomplot vol kernbommen, wereldvernietiging en ultrageheime bovenmenselijke commando's, maar een herkenbaar verhaal van een mislukte staat in Afrika en herkenbare gedragingen van Afrikaanse militairen en politici die zeker niet neerbuigend worden beschreven.

Åsa Larsson taalgebruik is fraai en verzorgd. Ook al ben ik niet in staat haar zinnen in hun oorspronkelijke taal te beoordelen, de vertaling geeft aan dat ze de beeldend kan schrijven zonder compromissen te sluiten met de voor een thriller noodzakelijke helderheid. De psychologie in haar verhalen zou echter wat redactie kunnen gebruiken en vooral duidelijker aan moet sluiten op de gebeurtenissen in het boek, anders wordt het al snel blabla.

Is het eigenlijk mogelijk een recensie te schrijven zonder uitvoerig in te gaan op de zwaktes van een werk en slechts rakelings de sterke punten te benoemen? Ik denk dat het niet zo eenvoudig ligt. In deze tijd van snelle visuele informatie en korte soundbites maakt het geschreven woord een opmerkelijke comeback. Er ontstaat een steeds grote behoefte aan reflectie en introspectie, aan duiding en verklaring. Geen wonder dat romans waarin de psyche van de hoofdpersonen in al hun menselijke beperkingen tegen het licht wordt gehouden zo populair zijn. Het is prettig te lezen over mensen die het ook allemaal niet zo goed aankunnen. Het verklaart de opkomst van het "genre" van de "literaire thriller", verhalen waarin hoofdpersonen naast held ook slachtoffer zijn.

Op zich is daar niets mis mee. Probleem is wel dat dit soort verhalen meer dan een spannende verhaallijn en enige amateurkennis van de psychologie vereist. De motieven van mensen hoeven niet zo diep te liggen dat een psychoanalyse van hun jeugd noodzakelijk is om hun handelen te begrijpen. De grootste meesterwerken uit de literatuur baseren zich op heel wat wereldser motieven: sex, hebberigheid, jaloezie. Sommige boeken hebben geen psychologisch diepgravende verklaringen nodig om desalniettemin een haarscherp oordeel te vellen over mens en maatschappij. Lees daartoe maar eens Jack Kerouac's On The Road.

Ook al hebben de verhalen van Åsa Larsson hun beperkingen, het blijven echter wel verhalen die meestentijds boeien. Het is daarom te voorzien dat ook de volgende delen van deze sextologie gewoon weer in mijn boekenkast terecht gaan komen. En dat is eigenlijk een kijkje in mijn psyche.

Star Trek Enterprise: ging er wel iets mis?

2007-08-31T16:56:00.001+02:00

"Take her out ... straight and steady."

Thus begins the fifth series, Star Trek: Enterprise (originally titled simply Enterprise — the first to drop the Star Trek moniker from its title). Like Star Trek: Voyager, Enterprise debuted on UPN. This time, however, it was as the network's lead fall show of 2001. This new, landmark show, a prequel to the Original Series, focuses on the first long-term manned Starfleet expedition, only 88 years following Zefram Cochrane's Phoenix flight and first contact with the Vulcans. (Startrek.com)

Een jaar of dertien geleden verdwaalde er een ruimteschip in ons Melkwegstelsel. Na zeven jaren vliegen en 70.000 lichtjaren afgelegd te hebben was de reislust ineens een stuk minder. Negentig lichtjaren vliegen met een ruimteschip was ineens alweer voldoende. En zo begon in 2001 een nieuwe serie van het vroeger zo populaire Star Trek als opvolger van Star Trek Voyager. Deze serie heette kortweg "Enterprise", en vanaf het derde seizoen "Star Trek Enterprise". Voor het eerst heeft de Aarde, in de 22e eeuw, de beschikking over een ruimteschip dat meer dan honderd keer de lichtsnelheid kan halen met zijn "warp"-aandrijving.

Mensen, Vulcanen, warpaandrijving - het is allemaal gesneden koek voor de liefhebbers, en velen die wat minder enthousiast zijn zullen toch moeiteloos de namen van Star Trek-helden als Kirk en mr. Spock kunnen noemen. Ook Picard en de androïde Data zullen voor velen bekend zijn. Maar Jonathan Archer als de nieuwe Kirk, Charles "Trip" Tucker in de rol van Scotty en subcommander T'pol als vervanging voor Spock zullen slechts bij weinigen bekend zijn. Enterprise hield het als serie vier jaar uit en werd toen van de buis afgevoerd. Een seizoen langer overigens dan de originele Star Trek-serie, want die flopte na drie seizoenen alvorens in latere jaren tot cultsucces te verworden.

Canon
De hoeveelheid analyses die zijn gewijd aan de reden van de mislukking is enorm. Er zijn verhalen over slechte programmering, te weinig uitzendstations, te late "syndication" (niet-exclusieve, betaalde verspreiding via andere zenders) en dat kan een probleem zijn geweest. Maar de kritiek vanuit de fancommunity was het heftigst. Deze kritiek legde bovendien nog eens een onverzoenbare scheiding der geesten bloot. Aan de ene zijde waren er de fanatieke kijkers die naast Star Trek series en films ook nog eens conventies aflopen waarop zij zich als Klingon of Kirk vermommen. Ze wezen op het vaststaande feit dat de producers van Enterprise arrogante veelverdieners waren die de erfenis van Gene Roddenberry, de bedenker van Star Trek die al vele jaren dood is, volkomen te grabbel gegooid hebben. Men spreekt over "canon" en dat zegt voldoende. Aan de andere kant zagen we een groep die de serie spannend vond, mooi geproduceerd en bovendien van elke Star Trek-serie hield.

Wie heeft gelijk? Is het relevant? Het probleem van de serie lijkt voornamelijk geweest te zijn dat de producers zich schijnbaar precies tussen die twee partijen hebben teruggevonden, en regelmatig heen en weer geslingerd werden. Aan wie dienen we leenroerig te zijn? Aan de canonaanbidders of aan de mensen die een 40 minuten lang avontuur willen consumeren? Schrijven voor een doelgroep is iets anders dan mensen naar de mond praten. Het eerste is keuzes maken, het tweede is keuzes ontwijken.

De canonadepten raakten niet uitgepraat: of ze spraken schande als de continuïteit van het Star Trekuniversum werd geschonden, of ze juichten als er bijbelse verwijzingen naar de originele Star Trek-series waren. Slechts dat was de maat der dingen. Wie herinnert zich die originele Star Trek serie nog? Ik wel. De avonturen vond ik erg leuk omdat deze zich afspeelden in de ruimte en als jongetje met als hobby astronomie is dat al heel wat. Maar Kirk was een achterlijke seksist. Ik kende het woord nog niet, maar ik vond zijn gelik aan iedere vrouw die hij tegenkwam toen al stuitend en uit de tijd. Het enige opvallende was dat in de Verenigde Staten erg veel heisa werd gemaakt over een zwarte vrouw op de brug van het schip, iets dat ons in Nederland weinig zei. Het geschud op de brug bij een aanval van de alien van de week™ was pathetisch. De verhalen waren voorspelbaar en eindigden meestal met dezelfde ongeloofwaardige technologietruc van de week™. Nu, 40 jaar later zijn ook de decors volkomen door het ijs gezakt. Is stokoud jaren '60-amusement "canon" dat als maat der dingen in het eerste decennium van 2000 moet dienen?

Ja, dat is canon. En wat in de series daarop (The Next Generation, Deep Space Nine en Voyager) volgde was ook canon. De makers van Enterprise hebben het aan zichzelf te wijten: door zo nadrukkelijk over een "prequel" te spreken verplichtten ze zich aan die canon te houden. Immers, wat is het nut van zo'n verwijzing als het geen consequenties heeft? Als dan de oppermachtige kijkcijfers ook nog eens slecht zijn, wordt het schijnbaar dode paard onmiddellijk afgevoerd naar het abattoir. Jammer, want uiteindelijk is Star Trek een universum op zich geworden dat potentie genoeg heeft om mensen ook nu nog vele jaren te amuseren.

En waar staat deze recensent in het debat? Star Trek Enterprise was een leuke serie. Iedere week een korte speelfilm: niet uitzonderlijk goed en origineel, zeker niet slecht, maar wel ruim uitstekend boven de rest van het métier. Soms kijk ik wel eens met een schuin oog naar de nieuwe versie van Battelstar Galactica of één van de ik weet niet hoeveel versies van "Stargate", en het is allemaal bedroevend. Deprimerende en eindeloze oorlogen, stompzinnig wapengekletter van overbodig stoer rondlopende (Amerikaanse) soldaten, domme dialogen van platte karakters, verhalen zonder eind.

Enterprise was ook een mooi gemaakte serie: de CGI was continu van een goed niveau en soms gewoonweg verbluffend. Opgegroeid met de schaalmodellen van Star Trek en de onwerkelijke maar wel steeds mooier wordende animaties en eerste stappen op weg naar CGI van The Next Generation (TNG) en later Voyager is de serie een verwennerij.

Warrig
Eén van de redenen waarom ik niet tegen de problemen van de canonisten aanloop is omdat ik helemaal niet zo kritisch ben op eenvoudig doch onderhoudend entertainment dat nooit heeft gepretendeerd meer te zijn dan dat. Voor mij is het van belang dat vooral gedurende de looptijd de logica en de continuïteit gewaarborgd blijft, daar ik anders de draad kwijtraak. In voorliggende gevallen rijst dan al gauw het vermoeden bij zulk een eenvoudige kijker dat hij het niet goed begrepen heeft.

Voorbeeld: het verhaal van een "koude tijdoorlog" die zich op de achtergrond afspeelt is warrig. Regelmatig vroeg ik me af of het al afgelopen was, nog bezig was en zo ja wat er precies bezig was. Om nog maar te zwijgen van het derde seizoen waarin de Amerikaanse schrijvers dit verhaal nog onduidelijker maken door posthuum op de vuist te gaan met de daders van "9/11" in de vorm van het vijandstereotype Xindi-verhaal. De planeet van deze aliens wordt vierhonderd jaar in de toekomst vernietigd door de mens, maar dan honderd jaar in het verleden. Goed, tijdreizen dus, zelfs als het om oorlogvoeren gaat. Maar wat lastigers is: aanwijzingen of bewijzen blijven achterwege - niet alleen de vermeende "daders" krijgen nooit bewijzen te zien van de hun onbekende wandaden, ook de "slachtoffers" zelf zien of hebben nooit solide bewijs van Aardse betrokkenheid. Daarnaast blijft het onduidelijk waarom dat men juist nu op de Aarde afvliegt, in plaats van honderd jaar tevoren, toen de mensheid nog helemaal niets in te brengen had tegen superieure aliens.Toen waren de Xindi ook al ruimtereizigers, anders waren ze nu allemaal dood geweest.
Ook snapte ik niet waarom de Xindi met hoempa en fanfare hun komende aanval aankondigden door een testmodel een gaatje in de Aarde te laten branden, om vervolgens ultrastiekem het definitieve wapen te testen op een maan bij de Xindi om de hoek. Zou de omgekeerde volgorde niet logischer zijn? Eerst oefenen op een maan met een testmodel, dan met het definitieve model de Aarde in puzzelstukjes blazen? Dat is geen goed teken. Waarom vechten deze mensen met elkaar? Hoorde dit nou ook bij die "koude tijdoorlog" of niet? In het begin van het vierde en laatste seizoen blijkt zulks het geval te zijn, maar uit de rommelige en ongeloofwaardige wijze waarop het verhaal wordt afgesloten blijkt dat de verschillende schrijvers het spoor nauwelijks minder bijster waren dan ik.

Een ander voorbeeld. In seizoen één wordt de Vulcaanse wetenschapsofficier van de Enterprise na een uit de hand gelopen experiment geestelijk aangerand door een afvallige soortgenoot. De kapitein is terecht boos op de dader - er vallen zelfs klappen. In seizoen twee heeft de Vulcaanse dame er een ziekte aan over gehouden. De kapitein is stomverbaasd als hij haar verhaal hoort. Hij wist helemaal niet dat ze was aangevallen. Opnieuw schrik ik: heb ik niet goed opgelet? Snap ik het verhaal niet? Niets van dat al. De schrijvers hebben vergeten te onthouden wat ze eerder geschreven hadden. Dat is in principe dodelijk voor een serie. Doe dat soort simpele dingen goed, of doe ze helemaal niet. Continuïteit is zorg en aandacht, geen raketwetenschap. Huur een continuityspecialist van een andere soap in, en doe het wel goed.

Als de continuïteit ten behoeve van de fans eens wordt eerbiedigd, en nog wel met eerdere series, leidt dit weer tot onnozele oplossingen. Grootorige buitenaardsen, de Ferengi, overvallen de Enterprise, maar niemand mag weten dat het Ferengi zijn, want volgens de canon duurt het nog twee eeuwen voor we ze tegenkomen. Dus volgt een aflevering waarin iedereen door de Ferengi wordt aangevallen, iedereen de Ferengi ziet, iedereen met de Ferengi praat maar niemand vraagt hoe ze heten. Continuïteit gered, logica naar de haaien. Dat is vragen om problemen.

Puberale sex
Een ander probleem dat ik met de serie had was de puberale verwijzing naar seks. Dat Amerikanen weinig volwassen omgaan met seks is bekend, maar deze serie bevatte toch onvolwassen seks van een andere orde. In Voyager vond ik het optreden van de afvallige borg-alien "Seven of Nine" in haar idioot strakke pakjes al stuitend; dit wordt herhaald met de Vulcaanse T'Pol, gespeeld door voormalig fotomodel Jolene Blalock, met het haar laten aantrekken van stoeipakjes. Ik ben geen canonist, maar heb wel bijna veertig jaar Star Trek-vulcanen gezien. Wat dragen hun mannen en vrouwen altijd, waar we ze ook maar tegenkomen? Lange soepjurken, geen stoeipakjes. Zelfs als in het vierde seizoen T'Pol toetreedt tot het Starfleetcorps (in de rang van commander) krijgt ze niet eens een Starfleet uniform. De schrijvers lijken te zeggen dat als je een lekker wijf bent en je in het leger zit, je volgens instructies een strakke legging en kek topje dient aan te trekken in plaats van een uniform. Wat is dat voor een organisatie? Dit soort dingen moet schrijvers storen; het hoort er niet in thuis.

Ook werd het Vulcaanse seksleven geslachtofferd voor ranzige praat. In de originele serie had de schrijver bedacht dat Vulcaanse mannen, emoties permanent uitgeschakeld door meditatie, toch nog wat emotieresidu hadden. Eenmaal in de zeven jaar ondervinden ze de "seven year itch", dan wel niet met een vreemde vrouw maar met de door de gezamenlijke families bij de geboorte uitgekozen partner. En daar blijft het bij. Maar in Enterprise blijken ineens vrouwen aan dezelfde kwaal te leiden. Kansberekening is nooit mijn sterkste kant geweest, maar als dat echt zo is zullen er weinig kindertjes op Vulcan geboren worden, omdat de toekomstige pappa en mamma allebei tegelijkertijd huwelijksjeuk moeten krijgen.Vervelender is echter dat deze Vulcaanse specialiteit slechts één doel heeft, namelijk om een actrice in haar ondergoed door het schip te laten hollen. Dat was niet nodig.
En dan zwijgen we nog maar van de ronduit stuitende massagescènes die plaatsvinden in de ontsmettingskamer van Enterprise, en -in seizoen 3 - in de slaapkamers van twee van de drie hoogste officieren aan boord onder de noemer "bevoel me, ik slaap zo slecht". Uiteraard is ons voormalige fotomodel daarbij altijd aanwezig in afzakkende pyjama of in merkwaardig blauw Starfleet ondergoed. Het is de serie en de acteurs onwaardig. Waren we net van die wandelende peniskoker van een Kirk af, gaan we de mannelijk pukkelende jeugd onder de zestien bedienen.

Treurig
Het heeft geleid tot felle en treurige aanvallen op de acteurs. Canonisten schilderden Jolene Blalock af als een ingehuurde slettebel die om haar figuur was gekozen, en omdat zulks nog niet genoeg was, werd bovendien vastgesteld dat ze nog een lelijke met lipvuller en siliconen opgeblazen magere slettebel was. De verwijzingen naar "Seven of Nine" lagen voor de hand. Maar zowel Jeri Ryan (Seven of Nine) als Jolene Blalock verdienden dat geen van beide. Ze acteerden beide gewoon goed. Het gedrag van Seven of Nine was een doorlopende en vaak humoristische confrontatie met de werkelijkheid die wij als vanzelfsprekend beschouwen. Jammer dat ze zo nodig "mens" moest worden, net als Data in TNG. T'Pol speelt aanvankelijk een kritische stem vol machinegeweerlogica. Daarmee maakten de schrijvers haar een prachtig tegenwicht voor de menselijke kapitein en zijn getrouwen, die zelden meer dan twee stappen vooruit konden denken, en als ze daadwerkelijk gingen lopen nog geen stap konden zetten zonder regelmatig opzichtig onderuit te gaan. Maar ook zij moest "menselijker" worden en wel op een manier die niet alleen mr. Spock's Vulcaanse wenkbrauwen zou doen fronsen. In het derde seizoen blijkt deze Vulcaanse zelfs zo slecht met haar emoties om te kunnen gaan dat ze spontaan aan de ruimteheroïne gaat. De treurnis is daarmee compleet. Wat voor boerenkinkels zijn wij toch, dat iedereen aan de vermeend superieure menselijke maat zou moeten voldoen? Waarom zijn emoties beter dan geen emoties? Gezien het regelmatig terugkerende klunzige gedrag van de kapitein en zijn menselijke companen gedurende de serie zou je denken dat de schrijvers juist wilden aantonen dat een paar Vulcaanse trekjes overnemen profijtelijk voor de kwaliteit der menselijke besluitvorming zou kunnen zijn. Maar de uiteindelijke boodschap van de schrijvers blijkt een andere te zijn: gedraag je als een idioot en leer er niets van, dan komt alles goed; maar bezint eer ge begint is je verstand gebruiken en dat kan nooit goed zijn voor je emotionele ontwikkeling. Liever keer op keer genieten van de emotie als je met de neus tegen een boom oploopt dat één keer nadenken en hem ontwijken. Les geleerd.
Terugkerend naar T'Pol bleek buiten de serie actrice Jolene Blalock echter uiterst sympatiek, betrokken en intelligent en was bovendien in staat van de gehele cast de meest treffende opmerkingen te maken over de richting die de serie nam, naast het commentaar op de toenemend trieste positie van het door haar gespeelde personage daarin.

Soms was de kritiek gewoon eenvoudig te voorkomen door iets zorgvuldiger de eigen scripts te lezen of te herlezen, en de techniek kritisch te blijven bekijken. Een voorbeeld daarvan is de snelheid van de nieuwe Enterprise. Deze gaat bijna honderd keer de snelheid van het licht, zo beweert de kapitein. Dan vliegt men naar de Klingonplaneet in vier dagen. Als voormalig sterrekundestudent en amateurastronoom weet ik nu dat deze planeet op ongeveer één lichtjaar afstand van de Aarde staat. Dat kan niet, want de dichtsbijzijnde ster is in het echt al vier lichtjaren van ons verwijderd en in de originele Star Trek serie vloog Kirk vijf jaar rond zonder continu tegen Klingons aan te vliegen. Toevallig hoor en weet ik dat, maar ik haal er mijn schouders over op. Het universum van Star Trek is toch al veel te dicht bevolkt. Van mij mag het wat leger, maar het staat het verhaal niet in de weg.
Aan de andere kant kan ik me een aflevering uit The Next Generation van Picard en zijn mannen en vrouwen herinneren waarin de hoofdingenieur van het schip, Geordi, de niet goed werkende transporteurs uit elkaar haalt ter controle. "Ook de Heisenberg compensators hebben we gecontroleerd," zei hij en dat deed me deugd. Transporteurs kunnen niet werken. Heisenbergs onzekerheidsprincipe zegt simpelweg dat we nooit tegelijkertijd kunnen weten waar een deeltje is en wanneer een deeltje daar is. De schrijver wist dit en kwam met dit weldoordachte detail. Het kan wel.

Het moet gezegd worden dat een gedeelte van de harde kritiek bijzonder humoristisch kon zijn, zowel bedoeld als onbedoeld. Een voorbeeld van het eerste is de site van Richard Whettestone. Hoewel het vaak overtrokken en gezocht is - en soms ronduit onterecht - en zijn spelling dringend verbetering behoeft, is zijn kritiek ronduit hilarisch. (link). Een voorbeeld van het laatste is een purist van het zuiverste water, Bernd Schneider. Zijn reviews lees je hoofdschuddend. Hoewel de reviews deugdelijk zijn, wordt ieder detail tot ver achter de komma geanalyseerd. Is relativeringsvermogen iets dat je in zulk een extreme mate kunt verliezen? (link)

Inspiratie
Na het lezen van letterlijk tientallen reviews over de serie en individuele afleveringen en het beschrijven van een willekeurig aantal observaties hierboven komt er een ongemakkelijk gevoel op. Ging er eigenlijk wel iets mis met Enterprise? De vormgeving was voor een TV-serie fantastisch. Het adagium "stand verplicht" is nonsens: de originele Star Trek was een goedkope ruimtewestern vol clichés. The Next Generation was een jaren '80 product vol menselijke mensen op zoek naar hun innerlijke menselijke menselijkheid. Latex op het gezicht of niet: iedereen wilde de menselijkheid verkrijgen als ging het om een 24e-eeuwse versie van een iPOD. Deep Space Nine - hoewel nauwelijks door mij bekeken - was helemaal een soap zonder eind. Voyager was gebaseerd op een goed idee, en startte aardig, maar begon in de laatste seizoenen de problemen te vertonen die ook in Enterprise regelmatig opspeelden. Ook dat moge een vingerwijzing zijn. Beide series werden geproduceerd door hetzelfde team. Misschien heeft dit Enterprise de das omgedaan. Wie zeven jaar heeft zitten schrijven, verdient een beetje creatieve rust. Wie een nieuwe serie opzet die eigenlijk "oud" is zal daardoor geen nieuwe inspiratie krijgen. Veel verhalen deden bekend aan. Sommige waren gewoon letterlijk overgeschreven van eerdere Star Trek-episodes. Een ander team van producers en schrijvers had dat wellicht ondervangen.

Slotconclusie: Star Trek Enterprise was nooit slechter dan de originele Star Trek en alles wat daarna kwam. Het was een heel gewone Star Trek. Daarmee was de magie verdwenen. Het wordt dan - in een tijd waar een televisiekijker meer problemen heeft met het maken van keuzes dan met het hebben van keuzes - meer dan ooit zaak de inhoud bovengemiddeld goed te maken. Als dat niet gebeurt, zal het voor menig kijker - en al helemaal voor de gelovigen - geen feest der herkenning meer worden maar een treurmis voor een oude bekende.

Sue Grafton - S is for Silence

2007-07-05T16:55:00.001+02:00

Thirty-four years ago, Violet Sullivan put on her party finery and left for the annual Fourth of July fireworks display. She was never seen again.
In the small California town of Serena Station, tongues wagged. Some said she'd run off with a lover. Some said she was murdered by her husband.
But for the not-quite-seven-year-old daughter Daisy she left behind, Violet's absence has never been explained or forgotten.
Now, thirty-four years later, she wants the solace of closure.

Let op: recensie bevat verwijzingen naar de plot

Chicklit. De Grote Kijkdoos deinst nergens voor terug. S is for Silence is het negentiende deel in de alfabetserie van Sue Grafton met de vrouwelijke detective Kinsey Millhone in de hoofdrol.
Kinsey is vast blijven zitten in de jaren '80. Het eerste boek, A is for Alibi, is geschreven in 1982 en speelt zich ook in die tijd af, deel negentien is uit 2005 en speelt zich af in 1987. Geen computers of mobiele telefoons om Kinsey bij haar werk te helpen.

Sue Grafton heeft in dit boek ervoor gekozen het verhaal vanuit het perspectief van verschillende personen te vertellen. De verhaallijn uit de huidige tijd wordt gedragen door Kinsey Millhone, de verhaallijn uit 1953 wordt gedragen door de diverse andere hoofdpersonen in het drama van de verdwijning van Violet Sullivan, de lokale sloerie van het dorpje Serena Station. Het jaar 1953 is inmiddels 34 jaar in het verleden, maar de achtergebleven dysfunctionele dochter Daisy is nog steeds op zoek naar haar moeder. Nu mag Kinsey de handschoen oppakken.

Door de perspectiefwisseling wordt het detectiveverhaal uiteraard in stukjes gebroken. Voor de voortgang is dat echter niet hinderlijk. Niet zozeer de perspectiefwisselingen zijn lastig, maar het grote aantal perspectiefwisselingen. Er moet een flink aantal potentiële daders en omstanders worden geschetst, en al gauw wordt het bij enige onoplettenheid onduidelijk wiens verhaal we nu weer aan het lezen zijn. Er zijn simpelweg te veel hoofdpersonen.

Het mogen dan veel hoofdpersonen zijn, die in een veelvoud aan dysfunctionele en overspelige verhoudingen terechtkomen (wat is er toch mis met menselijke hormonen om met één zwoele blik een getrouwd man al tot een buitenechtelijke affaire te verleiden?), wat niet dysfunctioneel is aan hen is hun geheugen. Het is niet merkwaardig om bepaalde (soms idiote) details uit je verre verleden nog helder voor ogen te hebben, het is ronduit ongeloofwaardig als het halve dorp vier-en-der-tig jaar na dato nog van minuut tot minuut kon herinneren wat er zich op die ene vierde juli afspeelde. Een vierde juli die pas later belangrijk zou blijken - op de dag zelf wist namelijk niemand nog wat van de verdwijning van Violet. Ik begrijp niet goed waarom dat de gebeurtenissen zo lang geleden dienen af te spelen. In een ander boek van Sue Grafton hebben mensen al moeite een "Jane Doe" voor de geest te halen die eind jaren '60 (minder dan twintig jaar voor de verhaalijn) verdwenen was. (Q is for Quarry).

De uiteindelijke moordenaar - want een moord was het natuurlijk - en het motief worden er een beetje met de haren bijgesleept. Niet de talloze jaloersmakende en gezinsontwrichtende affaires van Violet hebben gezorgd voor dysfunctionele verhoudingen leidend moord, maar domme geldzucht. Dat is een tegenvaller. Uiteindelijk blijken al die lastige problemen en al die karakterschetsen die we hebben moeten doorworstelen irrelevant. Je vraagt je overigens af of zelfs in de jaren '50 een brave burger ineens te verlokken is tot een moord teneinde een miezerige 50.000 dollar op te strijken, terwijl uit het verhaal blijkt dat niemand echt zeker weet dat het om dit bedrag gaat. Meermalen wordt gesuggereerd dat Violet slechts opschepte. De moordenaar - die eerder slechts een halfhartige krabbelaar bleek die door de gelegenheid tot diefje werd gemaakt teneinde zijn bazige vrouw wat geld afhandig te maken - nam daarom een onbegrijpelijk risico. Voor hetzelfde geld had hij al dat risico genomen voor niet meer dan een miezerig tientje reisgeld en haar kleren in twee papieren zakken, en daarbij nog een prachtige Chevrolet Bel Air naar de gallemiezen geholpen. Get a life.
De plot met het hondje, een raar oud vrouwtje en een vreemdsoortige en bij tijd en wijle onbegrijpelijke achtervolging ziet er gemaakt uit. Het is net of Grafton grote ideeën had, maar ze tegen het eind was vergeten en nu snel een alternatieve en eenvoudige plot moest bedenken om dat gat te dichten.

Verder is het boek weer een feest der herkenning voor Sue Grafton/Kinsey Millhone-fans. Gelukkig blijven de clichématige ontmoetingen met de vaste cast beperkt, zoals met Millhone's rare continuity-vriendjes, en haar merkwaardige huisbaas en zijn geronto-familie. Voor Kinsey Millhone mogen het karakters zijn die niet meer dan 5 jaar verder zijn in hun leven, voor de lezers zijn het fossielen die al vijfentwintig jaar de boeken van Grafton bevolken.

Chicklit. Moet ik me als man schamen voor het lezen van ieder van de 19 delen van Kinsey Millhone? Geen sprake van. Grafton schrijft zeer onderhoudende en soms zelfs spannende verhalen die zelden leiden tot het haastige doorbladeren om trage en irrelevante passages te ontlopen. Haar hoofdpersoon is sympathiek en menselijk, het taalgebruik is bijzonder beeldend. Vooral de achteloos opgemerkte maar zeer beeldende beschrijvingen en vergelijkingen die ze geeft van mensen en dingen met alledaagse fenomenen die we om ons heen zien (zoals wolkenformaties die vergeleken worden met gedrapeerde gordijnen) maken Grafton's detective een goed observator, grappig en slim.
De alfabetserie nadert echter zijn einde. En in zekere zin is dat maar goed ook. Het valt niet te verhelen dat Kinsey Millhone een beetje vast is blijven zitten terwijl wij allemaal vooruit zijn gegaan. Ook al kan Kinsey er niks aan doen dat Grafton haar in het boek met hooguit twee maanden per echt jaar vooruit laat schuifelen, toch riskeert ze dat we ons gaan afvragen waarom ze niet eens wat anders gaat doen met haar leven. Zeker nu we haar inmiddels van A tot Z - nou ja, S dan - kennen.

Jack McDevitt - Polaris

2007-06-13T16:54:00.000+02:00

"The luxury space yacht Polaris carried an elite group of the wealthy and curious thousands of light-years from Earth to witness a spectacular stellar phenomenon. It never returned. The search party sent to investigate found the Polaris empty and adrift in space, the fate of its pilot and passengers a mystery. Sixty years later, prominent antiquities dealer Alex Benedict is determined to find the truth about Polaris--no matter how far he must travel across the stars, no matter the risk." (Penguin - Putnam/Ace)

Let op: recensie bevat verwijzingen naar de plot

Het genre van Science Fiction heeft de laatste jaren nogal wat aan belang ingeboet. Van de scherpzinnige ideeën van Ray Bradbury en Philip Dick tot de intrigerende cyberpunk van William Gibson en Greg Bear is weinig meer over. De wonderlijke en idiote werelden van Jack Vance, die de fantasie zonder problemen op hol konden brengen zijn ingeruild voor platte sjablonen.

Wat rest is een ronduit onwelriekend moeras vol haastig in elkaar geflanste troep die fantasy wordt genoemd en bij de boekenclub als "episch" wordt aangeduid, naast een categorie van de zogenoemde "hard science fiction" waar voor het merendeel futuristische en vooral gewapende Amerikaanse soldaten of hun toekomstige look-alikes het wegwerken van de trauma's van 9/11 in de toekomst nog eens dunnetjes overdoen.
De optimistische kijk van een TV-serie als Star Trek is alleen nog maar aantrekkelijk voor het volk dat conventies afloopt en zichzelf daar in Klingonkostuums hult. Het is onzinnige actie of onzinnige mystiek, een tussenweg schijnt er niet meer te zijn.

Sommigen wagen zich nog wel aan het genre van de grote "space opera"; maar dit zijn veelal boeken die het best als contragewicht in grootmoeders klok kunnen worden gebruikt: zwaar en langzaam de diepte inzakkend - langdradig, verwarrend en onleesbaar. Het meest angstaanjagende voorbeeld hiervan is Peter Hamilton, die met boeken als "Pandora's Star" en het vervolg "Judas Unchained" in staat bleek per boek meer verhaallijnen dan bladzijdes te produceren; en dat terwijl hij per gedrukt exemplaar een halve hectare tropisch oerwoud nodig had om zijn verwarde verhalen te kunnen vertellen.

De originele ideeën zijn grotendeels verdwenen. Provocerende, vervreemdende verhalen; duistere of verrassende toekomstvisies: klaarblijkelijk zit schrijvend SF-land er grotendeels doorheen. Wat dan overblijft is beproefde recepten ten tonele voeren en combineren in een SF-setting. Iets dergelijks geldt voor Polaris van Jack McDevitt. Een vleugje Space Opera, een snufje hard science fiction and een whodunit die in elke tijd te plaatsen is. Nadeel: originele gedachten zitten er niet achter. Voordeel: een heel vermakelijk detectiveverhaal in een aparte setting dat mij nog het meest doet denken aan een traditionele Ellery Queen. Wat ontbreekt is de uitdaging aan de lezer om - nu hij alle feiten heeft kunnen verzamelen - het probleem zelfstandig op te lossen.

Het verhaal in een notendop: zestig jaar nadat de bemanning van het ruimteschip Polaris op onverklaarbare wijze is verdwenen, en het ruimteschip als een futuristische Vliegende Hollander wordt teruggevonden, worden antiekhandelaar Alex Benedict en zijn assistent Chase Kolpath na het verhandelen van enkele artefacten van de Polaris meegezogen in een speurtocht naar het lot van de bemanning. Jarenlange onderzoeken door de autoriteiten hebben niets opgeleverd, maar het spoor blijkt verre van koud. Gedurende het verhaal krijgt de lezer allerlei meer en minder hapklare brokken informatie toegeworpen, waardoor hij of zij een steeds sterker vermoeden krijgt van hetgeen werkelijk gebeurd is.

Aanvankelijk komt de opwinding over het lot van de Polaris een beetje geforceerd over. De mensheid heeft in de wereld van Polaris de mogelijkheid gekregen duizenden lichtjaren ver weg van de thuisplaneet te reizen. Me dunkt dat in de kakofonie van de interstellaire ruimte wel meer onverklaarbare dingen gebeuren. Relevant blijkt echter dat de passagiers niet de eerste de besten zijn. Hoezeer het zevental aan boord een stel apart was wordt pas in de loop van het boek duidelijk. Onsterfelijkheid blijkt te botsen met Neomalthusiaanse ideeën over voortplanting, en de opduikende schurken lijken wel erg sterk op de kinderen van de verdwenen genieën. Het blijkt dan het gans geen koek en ei was tussen iedereen, en een raamwerk vol verwikkelingen ontvouwt zich.

Na het vlot lopende begin zakt het tempo weg om de hoofdpersonages goed voor het voetlicht te brengen. Groot succes dat dateert uit een eerder boek heeft Alex en Chase de financiële onafhankelijkheid gegeven om als een wel erg onwaarschijnlijk koppel van ideale baas en ideale werknemer privédetective te spelen. Het probleem daarbij is dat de personages niet echt tot leven komen. Duistere kantjes aan de hoofdpersonen zijn er niet, en spanning wordt uitsluitend gecreëerd door ingelaste angstige ogenblikken die hooguit de naïviteit van het tweetal benadrukken. Zou het na de zoveelste sabotagepoging niet eens tijd worden echt deugdelijke veiligheidsmaatregelen te nemen? Aangezien duidelijk is dat ook de zoveelste keer de hoofdpersonen op miraculeuze wijze ontsnappen aan hun kosmische ondergang worden de langdradige scènes vol technobabbel irritant. Zoals het A-Team van Hannibal, B.A., Face en Murdoch indertijd door het geboefte steevast toevallig werd opgesloten in ruimtes vol handige lasaggregaten, sloopjeeps, plaatstaal, pneumatische sleutels en pijpbuigers, zo haalt Chase iedere keer weer de aanwezige gereedschapskist tevoorschijn om een idiote en langdradige oplossing uit te denken met het voorspelbare resultaat dat vooral uitblinkt door het gebrek aan consequenties voor de verhaallijn. Beter was geweest de sabotagepogingen in ieder geval iets te laten onthullen over de personages die er achter zitten.

Ook de andere hoofdpersonen, schurken, koddebeiers en verdwenen genieën, komen slecht tot leven. Het boek hanteert voor deze laatste categorie interactieve holografische avatars, hun computerpersonages gebaseerd op hetgeen er van hen bekend is en wat er over hen gespeculeerd is. Deze avatars worden regelmatig door de hoofdpersoon Chase Kolpath opgeroepen en geraadpleegd. De vele discussies met de avatars zijn echter keer op keer teleurstellend: de verwachting is dat de geaggregeerde kennis van deze avatars door slimme ondervraging ineens tot opmerkelijke kruisverbanden en daarmee bijzondere ontdekkingen leidt. Niets is minder waar: de avatars worden uitsluitend gebruikt om de personen zestig jaar na dato alsnog te introduceren aan de lezer. De vraag rijst waarom ik me, als lezer, druk zou moeten maken om de verdwijning van die mensen. Ik ken ze niet, ik weet niet waarom ik ze zou moeten kennen, en ze veranderen niet meer door het zich ontspinnende verhaal. Uiteindelijk is iedereen voorspelbaar, en daarmee oninteressant.

Het is duidelijk dat McDevitt voor een rechttoe rechtaan detectiveverhaal heeft gekozen. Daarin is hij echter zeer zeker geslaagd. Als het eind van het boek in zicht is blijkt Alex een beter detective dan antiekhandelaar en wordt duidelijk dat er weinig mystiek in het spel was. Het slotakkoord komt wat haastig over. Snel wordt het kritieke artefact gevonden, de plaats delict via het 80e-eeuwse Internet opgeroepen, en de hoofdschurk uitgeschakeld. Dan volgt als anticlimax nog een discussie met de mindere schurken, die onnozel en onbevredigend overkomt.

Daarmee is duidelijk wat zowel de sterkte als de zwakte van het boek is: de spanningsboog. Die gaat in het begin na een wat trage start steil omhoog en grijpt de lezer vol mystiek bij de keel. Snel echter blijkt het verhaal een simpele whodunit zonder verdere invoeging van verrassende ontwikkelingen. Het hele boek wordt bijvoorbeeld gesproken over de praktische afwezigheid van buitenaardse intelligenties. De enige genoemde beschaving heet de "Mutes", maar ze hadden net zo goed ongenoemd kunnen blijven. Wellicht was er beter aansluiting gezocht bij het mysterie van de ontbrekende intelligenties.

Wie een redelijk vlot geschreven en traditioneel detectiveverhaal wil lezen dat boeit, maar niet imponeert, is met Polaris goed uit. Wie een extra stapje had verwacht op het gebied van de fantasie en de ideeënwereld omdat het metier van SF zich daar bij uitstel voor leent, komt echter bedrogen uit. Daarmee valt Polaris helaas een beetje tussen de wal van het detectiveverhaal en het schip van de science fiction, en blijven slechts gemengde gevoelens na het lezen over.

Umberto Eco - De Slinger van Foucault

2007-04-15T16:53:00.000+02:00

We werden onderbroken door een meisje met een wijnvlek op haar neus en papieren in haar hand. Ze vroeg ons of we al getekend hadden voor de gearresteerde Argentijnse kameraden. Belbo tekende meteen, zonder het papier te bekijken. 'Die zijn er hoe dan ook slechter aan toe dan ik,' zei hij tegen Diotallevi die hem verbijsterd aankeek. Toen wendde hij zich tot het meisje: 'Hij kan niet tekenen, hij behoort tot een Indiase minderheid die het verboden is hun eigen naam te schrijven. Velen van hen zitten in de gevangenis omdat de regering ze vervolgt.' Het meisje wierp Diotallevi een begrijpende blik toe en gaf het papier aan mij. Diotallevi ontspande zich. 'Wie zijn het?' vroeg ik. 'Hoezo wie zijn het? Argentijnse kameraden' 'Ja, maar van welke groepering?' 'Taquara's natuurlijk!' 'Maar de Taquara's zijn fascisten,' dacht ik te weten. 'Fascist,' siste het meisje me nijdig toe. En ze verdween.

Het begint al bij de korte biografische noot over Umberto Eco op de achterkant van de omslag. Eco is "hoogleraar semiotiek". De kans bestaat dat menig lezer - overmoedig geworden na het lezen van de uiterst geslaagde en vermakelijke avonturen van William of Baskerville in The Name Of the Rose - het boek aanschaft en na enkele pagina's al in verwarring weglegt. Dat de auteur zich bezighoudt met semiotiek, wat dat dan ook mag zijn, is nog tot daar aan toe, maar wat te maken van deze encyclopedie van onsamenhangende feiten en verwijzingen, het eindeloos gepalaver vol onbegrijpelijke namen, plaatsen, en gebeurtenissen? Men heeft een bibliotheek of het halve Internet (jaren '90 zij dank) nodig om zich een weg te banen door dit oerwoud van intellectueel gepresenteerde feiten.

Dat is echter maar ten dele waar. Het boek - Eco is niet alleen expert op het gebied van de semiotiek, de leer van tekens en tekensystemen die mensen en dieren gebruiken (van letters tot associaties in commerciële reclameuitingen) maar is ook mediëvist, filosoof, en, hoe verrassend, schijver - heeft een ritme. Het boek is inderdaad geen geschikt leesvoer voor mensen zonder een bovengemiddelde kennis van de Middeleeuwse wereld en de geschiedenis van militaire kloosterorden. Maar wie die kennis wel heeft, en het metrum van het verhaal te pakken heeft, hoeft niet in detail op de hoogte te zijn van de intieme leer van de Kabbala of de talloze esoterisch gebeurtenissen, of van ieder van de dozijnen vol verwijzingen naar kunst, religie en geschiedenis. Het is vermakelijk om een nonchalant citaat van de hoofdpersonen te herkennen en te plaatsen, maar het is nooit een absolute noodzaak om het boek te begrijpen. Zodra de hoofdpersonen duidelijk geschetst zijn, de verteller Casaubon als realist en wetenschapper, de verzamelaar en duider van feiten, zijn vriend Belbo als de wanhopig naar innerlijke harmonie en vrede zoekende cynicus, en Diotallevi als zijn kritische en (uiteindelijk tragisch-)humoristische sidekick, zorgt de rolverdeling voor het elementaire begrip van het verhaal.

Wat is het verhaal? Het is zeker niet de voorspelbare keten van gebeurtenissen. Al snel is de essentie van die ketting duidelijk. Het boek gaat over de Tempelridders, die natuurlijk nog stiekem bestaan. Hun vernietiging na 1307 door de Franse koning, waar mensen zich zelfs in onze tijd nog boos over kunnen maken, is volgens het verhaal slechts een schijnbeweging geweest, een manoeuvre om ongestoord verder te kunnen, en de kabbalistische geheimen na zoveel keer zoveel jaar (plus nog wat, omdat de Tweede Wereldoorlog tussenbeide kwam) aaneen te smeden tot de ultieme kennis. Tot zover is het boek uiterst voorspelbaar. Maar wie denkt een thriller over een geheim genootschap in handen te hebben heeft het boek verkeerd begrepen. Het boek is veeleer een intellectuele grap. De drie hoofdpersonen zijn proofreaders bij een uitgever van occulte manuscripten en hebben duidelijk de buik vol van de onzin die ze dagelijks door moeten worstelen. Ze ontwikkelen daarom naar het lijkt uit pure ballorigheid een Plan, een samenzwering, een theorie van Alles, waarmee ze de malle verhalen over de Tempelridders belachelijk willen maken. Totdat blijkt dat de drie heren met hun intellectuele humor daadwerkelijk iets hebben aangeroerd dat voor hen maar beter onaangeroerd had gebleven. Op dat moment slaat ook bij hen de twijfel toe. Is kennis macht? Is het een straf? Is het weglopen voor je verantwoordelijkheid lafheid, of is het verstandige berekening? Het doet er niet toe - uiteindelijk krijgt iedereen de rekening gepresenteerd van zijn verleden, van zijn obsesssies, van zijn persoonlijke geheimen. Het gehele boek staat in het teken van het vermeende onderlinge verband dat door de geschiedenis heen mensen heeft doen kiezen voor duiding van leven en dood, voor religie en esoterie. Dat geldt voor de geschiedenis, en mutatis mutandis voor de hoofdpersonen. Uiteindelijk blijkt het allemaal onzin.

Is het een diepzinning filosofisch boek? Integendeel. Het boek is vol humor en met zelfspot geschreven. Het zit vol tragikomische en bizarre figuren en Eco heeft geen enkel probleem om deze figuren neer te zetten als excentrieke idioten die niet volwaardig te nemen zijn. Afgezet tegen de verhaallijn maakt dit duidelijk hoe weinig Eco hecht aan het vermeende centrale punt van het boek: het bestaan van een wereldomvattend en levensgevaarlijk Plan. Eco geeft daar een ondubbelzinnig antwoord op: er is geen plan, het is allemaal existentieel geneuzel, holistisch gekwetter. De hoofdpersoon is als Alice die verdwaalt in een wonderland zonder te beseffen dat het een door het eigen verstand gecreëerde waanzinnige droom is. En wat gebeurt er als je zo'n bizar verhaal bijeen droomt en je beseft dat het werkelijkheid is geworden bij het ontwaken? Nog sterker, als je tot de ontdekking komt dat jouw droom de werkelijkheid bepaalt?

Na lezing van het hele verhaal wil men zich afvragen: is het de werkelijkheid? Vertelt Casaubon ons wat hij heeft gezien, of wat hij denkt te hebben gezien? Zelfs hij twijfelt er aan. Is het allerhoogste weten dat er niets te weten is? Is het grootste geheim dat er geen geheimen zijn? Het klinkt obligaat, maar de hoofdpersoon wijdt er een waardevolle overdenking aan, die meer verklaart over de motieven van zijn vriend Jacopo Belbo dan over de potsierlijke hiërofanten die de slinger van Foucault als galg gebruiken. Eco omschrijft het met de woorden van Karl Popper: "De samenzweringstheorie van de maatschappij (...) is een consequentie van het verlaten van God, en van de vraag die daar uit volgt: 'Wie komt er in zijn plaats?' " Het antwoord van Eco is duidelijk: niets, omdat er met God ook al niets was. Er is geen samenhang, er zijn geen geheimen. Er zijn geen samenzweringen, er is geen pasklaar antwoord.

Het boek stamt alweer uit 1988, en ging daarmee vooraf aan talloze boeken over samenzweringen en geheime genootschappen. Wie dit boek in deze categorie wil onderbrengen, vergist zich echter. Het leunt zoals gezegd niet op het detectiveverhaal, noch op de ontmaskering van de geheime samenzwering. Dat maakt ook duidelijk dat het boek niet voor elck wat wils is. Als detectiveverhaal is het te voorspelbaar, als semiotische verhandeling, filosofie- of geschiedenisboek te weinig verklarend. Maar de twee elementen wetenschap en detective komen als duo heel geslaagd bijeen in de ontwikkeling van de hoofdpersonen en de ontrafeling van hun verhaal. Het is voor alles een hilarisch boek over de ontwikkeling van drie in hun gedrag clowneske karakters, die hun obsessieve fantasieën met een bizarre werkelijkheid moeten bekopen.

William Gibson - Pattern Recognition

2007-04-11T16:52:00.000+02:00

"Cayce Pollard is an expensive, spookily intuitive market-research consultant. In London on a job, she is offered a secret assignment: to investigate some intriguing snippets of video that have been appearing on the Internet. An entire subculture of people is obsessed with these bits of footage, and anybody who can create that kind of brand loyalty would be a gold mine for Cayce's client. But when her borrowed apartment is burgled and her computer hacked, she realizes there's more to this project than she had expected. Still, Cayce is her father's daughter, and the danger makes her stubborn. Win Pollard, ex-security expert, probably ex-CIA, took a taxi in the direction of the World Trade Center on September 11 one year ago, and is presumed dead. Win taught Cayce a bit about the way agents work. She is still numb at his loss, and, as much for him as for any other reason, she refuses to give up this newly weird job, which will take her to Tokyo and on to Russia. With help and betrayal from equally unlikely quarters, Cayce will follow the trail of the mysterious film to its source, and in the process will learn something about her father's life and death" (William Gibson Official Website)

Waarom een beschouwing van een vier jaar oud boek? Er zijn genoeg redenen om dat te doen. Allereerst de macht die aan de individuele blogger is gegeven door de krachten van Internet. De ultieme democratie van Internet laat de mogelijkheid open om te doen waar we zin in hebben, ongeacht of onze zin de hoogste zin of onzin is. De tweede reden is dat William Gibson geen veelschrijver is, en er na vier jaar een nieuw boek op komst is: Spook Country. De hoofdrolspelers in dit boek zijn opnieuw bohemiens van het bijzondere soort. Opnieuw, net zoals hoofdpersoon Cayce Pollard in Pattern Recognition.

Pattern Recognition, in het Nederlands belabberd vertaald als "Beeld voor Beeld", is een breuk met het eerdere werk van Gibson, waarin hij zwaar leunde op een wereldbeeld vol menselijke automatons die, met pluggaten in het hoofd voor eeuwige toegang tot een datasfeer of met geavanceerde holografische voorstellingen het leven in ontmenselijkte megasteden doorploegen.

Gibsons boeken mogen dan geclassificeerd worden onder de noemer Science Fiction, het gevoel blijft echter dat Gibson zelf geen erg grote "science fanaat" is. Hij lijkt me eerder het soort man dat vooral erg onder de indruk is van de technische mogelijkheden die de toekomst opent. Gibson schrijft er graag over, maar het blijft gissen of hij persoonlijk wel zoveel gebruik maakt van de verworvenheden van de techniek als de hoofdpersonen van zijn boek. Zoals oudere mensen met bewondering maar tevens met afstand kunnen kijken naar technische ontwikkelingen, zo beschrijft Gibson zijn toekomstvisies. Zelfs als die 'toekomst' eigenlijk in het heden (of beter gezegd: het recente verleden) plaatsvindt, zoals in Pattern Recognition. De gebeurtenissen in het boek worden gekoppeld aan de gebeurtenissen na 11 september 2001 in de Verenigde Staten, maar die koppeling overtuigt niet helemaal. De gebeurtenis lijkt eerder te zijn ingepast als een trouvaille vanwege het vervreemdende effect - het verstoren van vertrouwde patronen in een wereld die maar niet rustig wil worden

De hoofdpersoon is tevens het archetype dat het boek zijn kleur geeft. Cayce Pollard is een topconsultant, want ze is allergisch voor merken. Daarom kan ze in één oogopslag zien of een logo of merk zal slagen of niet. Dit moet natuurlijk breder gezien worden. Haar enigszins overtrokken zoektocht naar de maker van de "footage", kleine stukjes film die maar geen onderlinge samenhang wensen te vertonen, is een uiting van een maatschappij om alles te plaatsen, om patronen vast te leggen en op die wijze de wereld te begrijpen. Er is daarom een spanning tussen de allergie van Cayce voor merken (in het bijzonder voor merken als Prada, en het Michelinmannetje "Bibendum") en haar zoektocht naar patronen, daarbij inbegrepen de zoektocht naar haar tijdens "9/11" verdwenen vader. Met het uiteenrafelen van het patroon van de "footage" via een opdracht afkomstig van uiterst merkwaardige en twijfelachtige opdrachtgevers, rafelt Cayce ook haar eigen problemen uiteen, alsmede haar allergie voor merken. Mijn eerste vraag daarbij is wat dat slot betekent voor haar professionele carrière. Ook in boeken moet de hoofdpersoon toch eten en boodschappen doen - of zie ik dat nu verkeerd?

Wonderlijk is dat Gibson in staat is een contemporaine gebeurtenis te laten afspelen in een wereld die naast eigentijds ook uitgesproken vreemd en desoriënterend is. Daarmee breidt hij de definitie van het genre Science Fiction verder uit. Hij creëert in zijn boeken een toekomstige maatschappij die misschien door de techniek van de werkelijkheid wordt ingehaald, maar niet door de huidige maatschappij zelf. Daarmee worden zijn boeken tijdloos, want relatief onafhankelijk van de gebruikte techniek. Maar het verhaal heeft hier ook een keerzijde: wie niet al te veel houdt van flitsend, vernieuwend en vooral "cool" taalgebruik en omgangsvormen in messenger-taal, zal misschien moeite hebben het boek binnen te gaan. Het boek leunt sterk op e-mails, usenet- en online discussiegroepen, laptops en alle andere parafernalia van de moderne "thirthy-something". Het boek is daarmee tegelijkertijd "hip" en alles wat inmiddels fout wordt gevonden aan het begrip "hip". Het lijkt daarom niet onwaarschijnlijk dat voor veel mensen Gibson's boeken meer de literatuur van een cult zijn dan science fiction-lectuur. Het boek beschrijft dan ook een wereld waarin een subcultuur tot mainstream verworden is; een van de redenen waarom de maatschappij in het boek, ondanks de datering, tegelijkertijd zo buiten onze tijd aanvoelt Alleen daarom is het boek de moeite waard. Na vastgepakt te zijn door de hoofdpersoon en haar omzwervingen gaat de nieuwsgierigheid naar de volgende bladzijde overheersen. Kortom: een uitstekende aanschaf en tegelijkertijd een goede introductie in de wereld van Gibson - beter dan de Neuromancer-cyclus en de Bridge-trilogie.

En wie het boek niet wil lezen, kan altijd nog wachten tot volgend jaar, wanneer de verfilming van het boek gereed zal zijn. Regisseur Peter Weir, van bijzondere films als "The Last Wave" en "The Truman Show", tekent voor de regie. Na afloop dan niet al te vlot zeggen: "het boek was beter", want de kans bestaat dat de film vooral de clan van de Gibson-cult aantrekt, en dan worden de daaropvolgende discussies spitsroeden lopen voor de opschepper in kwestie.

Een aardig detail: het verhaal gaat dat Gibson zich bij het creëren van de computer-"decks" van zijn cybercowboys uit de eerdere "Neuromancer" -serie heeft laten inspireren door de oer-Apple IIc. In dat opzicht blijft hij zijn geloof trouw: ook in Pattern Recognition bestaat er maar één soort computer (of beter gezegd: laptop), de Mac. Dat moet toch ook een flink cultpubliek aanspreken, dunkt me.

2007-04-09T16:52:00.000+02:00

De historicus begint wanneer een meisje van zestien op een avond thuis in Amsterdam, niet alleen een vreemd boek vindt in de bibliotheek van haar vader, maar ook enkele verontrustende brieven. Op zoek naar het waarom van deze brieven stapt ze een wereld vol intriges binnen en maakt kennis met vier historici die hun reputatie, hun geestelijke gezondheid en hun leven op het spel zetten om een middeleeuws geheim te ontcijferen dat tot op de dag van vandaag een bedreiging vormt. De historicus voert de lezer mee van Amsterdam naar Istanboel en Boedapest, van Oxford naar de Pyreneeën, van Griekenland via Transsylvanië naar Bulgarije." (Crimezone)

(hieronder staan delen van de plot en enkele verwijzingen naar plotwendingen beschreven.)

"Donna Tart meets Umberto Eco meets Dan Brown", vermeldt de achterflap over het in 2005 verschenen boek. De twijfel slaat acuut toe. Wat nu te doen?

De beslissing valt voorzichtig positief uit, mede geholpen door de schappelijke paperbackprijs. Het boek wordt gekocht en de referentie afgedaan als een oprisping die hooguit tot wat introspectief en somber geneuzel tijdens het lezen zal leiden.

Een probleem van dit soort "fact based fiction" boeken is dat het uit de aard der zaak niet goed uit elkaar te houden is wat nu historisch feit en historische fictie is. Het is daardoor onduidelijk wat de toegevoegde waarde van de met veel tamtam geclaimde "facts" is. Misschien is dit niet voor iedere lezer een probleem, maar wel voor degene die wel degelijk geinteresseerd is in de feiten. Gelukkig laat Kostova claims over de feiten achter de fictie verder achterwege. Het beste is daarom maar aan te nemen dat "fact" en "fiction" niet uit elkaar te halen zijn, en dat wie echt iets wil weten over het onderwerp van het boek, de speurtocht naar de historie van Graaf Vlad III Ţepeş ("Spietser") "Drakulya" van Walachije en zijn relatief kortstondige conflict met de Ottomanen onder aanvoering van Mehmet II, zich er maar een deugdelijk geschiedenisboek over dient aan te schaffen. Kostova zegt in ieder geval haar feiten op een rijtje te hebben. Ze zou maar liefst tien jaar research hebben gedaan naar Vlad (die overigens geen vampier was, en er in Roemenië ook nooit mee verbonden is geweest tot na de val van het IJzeren gordijn de commercie ermee op de loop ging), naar zijn extreem wrede gespiets, en naar de Moren onder aanvoering van hun Sultan Mehmet II.

Het boek gaat erg langzaam van start. Pas na een flink stuk doorlezen wint het verhaal aan snelheid en voortgang. Door het aanvankelijke gebrek aan tempo is het ook lang moeilijk zich te identificeren met de hoofdpersonen. Het wisselende tempo is een generiek probleem van het boek. Ook halverwege verzandt het verhaal weer in te uitgebreide beschrijvingen van irrelevante ontmoetingen met copieuze diners in schitterende steden, hetgeen sterk afleidt. Terwijl de hoofdpersoon nog kort tevoren leed onder een grote behoefte aan haast, is hij nu zijn gevoel van urgentie ineens weer kwijt. Wil Kostova iets te graag en te minutieus de grandeur van alle bezochte gebieden en steden beschrijven? Ook golft het verhaal onregelmatig waar het de perspectiefwisselingen tussen de hoofdpersonen betreft. Het gevolg daarvan is dat de lezer in verwarring kan raken over de verschillende tijden waarin het verhaal zich afspeelt, en het belang van deze perspectiefwisselingen voor de opbouw van het verhaal, een klein gebrek dat pas later in het boek wordt gecorrigeerd. Maar over het algemeen leest het boek, zodra het weer vaart oppakt, zonder meer genoeglijk en vlot weg, en is spannend en interessant genoeg.

Is het thema van het boek origineel? Niet echt. Het is inmiddels wel duidelijk dat de koppeling van Vlad Ţepeş "Drakulya" aan vampirisme een verzinsel is uit de negentiende eeuw van Bram Stoker, en dat hij in "Dracula" met grote waarschijnlijkheid alleen maar de bijnaam "Dracula" heeft overgenomen omdat hij de naam zo mooi vond, maar verder niet koppelt aan de historische Vlad. Dat maakt het boek weer wat minder origineel, want het is natuurlijk duidelijk dat het boek over Vlad III "Ţepeş" als vampier gaat. Kostova speelt duidelijk leentjebuur - we kunnen het ook een hommage noemen - bij Stoker's Dracula: ook haar verhaal is opgebouwd uit dagboek- en brieffragmenten en perspectiefwisselingen tussen verscheidene problemen. Maar griezelig wil het niet worden. Het echt griezelige bestaat niet uit bovennatuurlijke verschijnselen die tegen de natuurwetten ingaan, en daarom ook in een boek niet serieus te nemen zijn, maar uit het logische en verklaarbare dat angstaanjagende proporties aanneemt. Ik had een beetje gehoopt dat de hoofdpersonen Vlad in de geschiedenis tegen zouden komen zonder veel meer kennis over hem dan zijn onterechte verwantschap met het vampirisme via Stoker's "Dracula", maar dan verrast zouden worden door nieuwe, niet aan vampirisme gekoppelde en verontrustende kennis over Vlad III en zijn wrede historische erfenis. Dat zou ook een verbinding tot stand hebben gebracht tussen het door Kostova geclaimde minutieuze onderzoek en het verhaal zelf. Helaas - in het tweede deel van het boek verwordt het helemaal tot een klassiek en uiterst behoudend vampierverhaal.

Verder is het uitgangspunt een beetje sleets: de eeuwige weledelgeleerde single vader met de onwerkelijk leergierige dochter en haar onwerkelijk missende (en weer opduikende) moeder. De vraag rijst al snel tijdens het lezen waar de dochter nu precies voor nodig is in de verhaallijn, en het antwoord blijft welbezien uit. In de apotheose van het boek had ze makkelijk gemist kunnen worden. Bijna het gehele boek wordt ingenomen door de speurtocht van haar vader en moeder naar Vlad. Het is duidelijk dat Kostova het verhaal suspense wil mee geven door het te laten opbouwen vanuit het perspectief van drie steeds angstiger wordende vertellers. Maar het pakt niet echt goed uit. Daarnaast zitten er nogal wat mislukte dramapogingen in om de lezer aan het huiveren te krijgen. Wil zoiets effectief worden, dan zal de betekenis toch verder uitgewerkt moeten worden - en huiveringwekkend moeten zijn. Het slot, waarin uiteraard de ondode Vlad traditioneel sneeft, maar gelukkig weer niet helemaal, omdat uiteraard de bloedlijn blijft bestaan, had best wat verder uitgewerkt kunnen worden. Aan het eind raffelt Kostova wel meer af bij het aan elkaar knopen van losse eindjes.

Eindconclusie: een uiterst traditioneel en weinig verrassend vampierverhaal waarin Kostova een immer riskante aansluiting probeert te krijgen van de historie met de fictie, en waar beslist wat meer redactie op had mogen worden toegepast. Het verhaal dat overblijft heeft een onregelmatig tempo, dat de leesbaarheid niet ten goede komt. Verder is het een bij vlagen prettig lezend verhaal dat in ieder geval niet irriteert door de discrepantie tussen overspannen claims over de feiten en het fictieve eindresultaat. Als Kostova iets puntiger gaat schrijven (of redigeren) en meer aandacht geeft aan een (verrassender) plot valt er nog veel goeds te verwachten van deze overduidelijk getalenteerde schrijfster.

Martine Gosselink - 'Land in Zicht!', Vingboons tekent de wereld van de 17e eeuw

2007-04-04T16:51:00.000+02:00

In de inleiding van het boek stelt Maarten van Boven, directeur van het Nationaal Archief dat het Internet soms tekort schiet in de informatieovervloed. Terecht constateert hij dat het nog een veel te grofmazig net is om al het Nederlands erfgoed in te vangen. Daarnaast vinden veel mensen de fysieke nabijheid van kunst erg belangrijk.

Tot 15 april (2007) bestaat de mogelijkheid de kunst van Vingboons fysiek van nabij te aanschouwen in de Kunsthal in Rotterdam. Het gebouw dat Rem Koolhaas tekende en dat in de lijst van duizend belangrijkste gebouwen van de twintigste eeuw voorkomt, bevat altijd een groot aantal wisseltentoonstellingen over verschillende onderwerpen, die overigens van wisselende allure kunnen zijn. Het boek, dat uiteraard ook in de Kunsthal te verkrijgen is, en de tentoonstelling beschrijven de landkaarten van kaartenmaker Johannes Vingboons (ca 1616-1670) vanuit kunsthistorisch en historisch perspectief. Zo is er bijvoorbeeld een keuze gemaakt uit de kaarten van Vingboons, en is in overleg met de organisatie van World Press Photo een aantal fotografen gevraagd een contemporaine vertolking vanuit het perspectief van Vingboons te geven van de plaatsen die hij tekende. In de tentoonstellingzaal en in het boek worden de tekeningen en de foto's naast elkaar getoond. Het resultaat van deze vergelijking is wat onevenwichtig en niet altijd even geslaagd, waardoor het vanuit historisch perspectief relatief weinig toevoegt aan de kaarten. Als basaal vergelijkingsmateriaal is een aantal foto's echter wel de moeite waard.

Laat de tentoonstelling de bezoeker dwalen door de continenten die Vingboons - zonder uit zijn stad Amsterdam te komen - overtekende uit talloze bronnen, het boek voegt er een samenhangende beschrijving van de achtergrond en werkwijze van Vingboons bij. Daardoor is het - als zo vaak bij thematische tentoonstellingen - waardevoller om "eerst het boek te lezen en dan pas de film te zien". Dit is echter een generiek probleem van thematische tentoonstellingen: het is vaak lastig de bedoeling en achtergrond van het tentoongestelde de karakteriseren, en de samenhang te duiden.

Vingboons' kaarten blijken in de zeventiende eeuw een groot praktisch nut te hebben gehad. Omdat sommige kaarten gebaseerd konden zijn op talloze schriftelijke en zelfs orale bronnen, gold niet zelden het principe "Feind Schaut Mit". Een door een ingenieur uit een vijandig land meegenomen schets wordt gretig ingezien door de Nederlandse overheid als onderdeel van het spionagebeleid. Het praktisch nut houdt echter op als het gaat om navigeren. Als zeekaart of paskaart werden ze niet gebruikt, ook al staan op menig kaart een windroos en gradenlijnen.

Het perspectief op de kaarten van Vingboons is wisselend. Soms zijn ze opgezet volgens het stramien van de moderne plattegrond, dan weer wordt er een mengeling van vogelvluchtperspectief en plattegrond gebruikt. De samensteller(s) van boek en tentoonstelling hebben waar het kon de bron van Vingboons' kaart erbij vermeld en vertoond.Voor wie verder wil zoeken is er achterin het boek een compleet overzicht van Vingboons' oeuvre toegevoegd. Bij de tentoonstelling is een kleine, goed verzorgde handleiding met beschrijving van de tentoongestelde stukken gratis verkrijgbaar. Wat de toekomst betreft stelt het Nationaal Archief in de toelichting: "Zijn aquarellen zijn, op een enkele na, niet eerder tentoongesteld en zullen vanwege hun kwetsbaarheid zeer waarschijnlijk nooit meer worden getoond in deze omvang." Uiterlijk 15 april dus.

Rajiv Chandrasekaran - Imperial Life in the Emerald Zone

2007-04-03T16:50:00.000+02:00

"Er zijn inmiddels ettelijke boeken geschreven over de oorlog in Irak. Weinige daarvan zijn zo beklemmend als Imperial Life in the Emerald City van Rajiv Chandrasekaran. De auteur was hoofd van het bureau van de Washington Post in Bagdad vanaf het begin van de Amerikaanse bezetting in 2003 tot het vertrek van L. Paul Bremer als gouverneur in juni 2004. Hij beschrijft het leven in de Groene Zone, waar de Amerikanen in bijna complete afzondering van de rest van de stad en het land een nieuwe Iraakse orde zaten te ontwerpen. (Volkskrant)"

Na het lezen van Woodward's "Bush at War" en "State of Denial", James Risen's "State of War", en inmiddels wat oudere boeken zoals Richard Clarke's "Against all Enemies" en John W. Dean's pamfletachtige "Worse than Watergate" en " Conservatives without Conscience" is "Imperial Life in the Emerald Zone" van de Washington Post-redacteur Chandrasekaran over het leven in de veilige Groene Zone die de Amerikanen na de val van Bagdad hebben ingericht geen echte verrassing. De oorlog in Iraq is slechts een tragisch en bizar resultaat van een regeringselite in de Verenigde Staten die sinds de opkomst van Newt Gingrich en zijn "Contract met Amerika" zijn ziel aan de duivel van de evangelisten en rechtse fanatici heeft verkocht. Men hoeft geen links georiënteerd persoon meer te zijn om die troosteloze waarheid onder ogen te zien.

De VS zijn een conservatief land. Daar is niets nieuws aan. Bijna de helft van alle inwoners gelooft niet dat de evolutietheorie een deugdelijke wetenschappelijke theorie is, en de scheppingsverhaal uit Genesis wel. Ruim eenderde van de Amerikaanse studenten neemt aan dat de correcte beschrijving van het onstaan van de wereld in zijn huidige vorm beschreven is in het scheppingsverhaal. Maar dit soort feiten wordt pas verontrustend als de onverdraagzame en gewetenloze wijze waarop dit soort misverstanden in stand wordt gehouden zichtbaar wordt gemaakt; opgezweept door een kleine groep van mensen die het misschien nog wel gelooft ook, maar er hoe dan ook maar al te graag misbruik van maakt. Het onderscheid tussen de uit Afghanistan officieel verdreven Talibaanregering en de regering Bush wordt met de dag kleiner. Niet voor niets verzuchtte een journalist ooit eens dat Bush en Usama Bin Laden, luisterend naar het gekrijs van de extremistische imam in de moskee - of het nu over ongelovigen, vrouwen of homo's gaat- vaker samen instemmend zullen knikken dan van mening zullen verschillen.

De woorden van Richard Clarke in "Against all Enemies" zijn nog steeds even toepasbaar op de huidige situatie waarin de bestuurlijke bovenlaag in Washington zich bevindt als toen het boek verscheen. In zijn beschrijving van Bush geeft hij ongemerkt een accurate beschrijving van de gehele bovenlaag: "From the interactions I did have with Bush it was clear that the critique of him as a dumb, lazy rich kid were somewhat off the mark. When he focused, he asked the kind of questions that revealed a result-oriented mind, but he looked for the simple solution, the bumper sticker description of the problem. Once he had that, he could put energy behind a drive to achieve his goal. The problem was that many of the important issues, like terrorism, like Iraq, were laced with important subtlety and nuance. These issues needed analysis and Bush and his inner circle had no real interest in complicated analyses; on the issues that they cared about they already knew the answers, it was received wisdom." Kennis van zaken is ongewenst. De juiste politieke opvattingen hebben is samen met kadaverdiscipline en kritiekloosheid de bizarre sleutel tot maatschappelijk succes geworden.

Het verhaal van Chandrasekaran uit Iraq, waar hij ruim een jaar verbleef, voegt niet veel wezenlijks toe aan de vanuit de VS geschreven verhalen van Risen of Woodward. Chandrasekaran heeft echter het perspectief van de "petite histoire", dat het allemaal nog een stukje echter maakt. Huiveringwekkend is zijn achteloze omschrijving van de gewenste aanwezige partijpolitieke kwalificaties en de ongewenste en daarom volstrekt afwezige inhoudelijke kwalificaties van mensen die een door oorlog verwoest land uit de modder geacht worden te moeten trekken. Centraal motief is de tegenstelling tussen de droomwereld (de Emerald City uit The Wizard of Oz) en de rauwe werkelijkheid van Bagdad buiten de veilige groene zone.

Ook al brengt Chandrasekaran ons niets nieuws over het wanbeleid van de Bush-regering aangaande Iraq, met zijn beschrijving van de absurde tegestelling tussen het leven in de Groene Zone en daarbuiten maakt hij wel op een bijzonder heldere wijze duidelijk hoe de situatie in Iraq zo onaangenaam hard uit de bocht kon vliegen. Er klinkt zelfs zo nu en dan sympathie door in zijn beschijving van jonge jongens, die zich hebben voorgenomen er het beste van te maken, en zichzelf in een Gigeriaanse nachtmerrie terecht zien komen. Chandrasekaran maakt daarmee duidelijk dat alle partijen slachtoffer zijn geworden van schandalige manipulatie - of ze nu soldaat of ambtenaar zijn.

Het is onvoorstelbaar dat een president bijna tien jaar geleden bijna uit zijn functie werd gezet omdat hij loog over een potje orale sex in het Witte Huis, terwijl Bush en zijn kring al meer dan zes jaar ongestraft hun leugens en bedrog uitstrooien over de ruggen van duizenden dode, veelal jonge, loyale soldaten en de tienduizenden onschuldige maar evenzeer dode Iraqis. De fatsoensrakkers van nu zouden zich eens achter de oren moeten krabben als ze het "wettig gezag" weer eens een bescherming denken te moeten nemen tegen de vermeend "ontspoorde elementen" in onze samenleving. Maar in de VS zal dat niet zo snel gebeuren. Ook al is de stemming omgeslagen in het nadeel van Bush, toch zullen weinigen voelen voor een definitieve afrekening met hem en zijn kliek. Immers: een diepgaand onderzoek naar dat wangedrag zal evenzeer uitdraaien op een afrekening met al die kiezers die ondanks de waarschuwingen en aanwijzingen over leugens, manipulaties en bedrog toch liever Bush in 2004 de hand boven het hoofd hielden dan zijn opponent te kiezen en schoon schip te laten maken.

2007-04-02T16:46:00.000+02:00

"Dan Brown's book Angels and Demons is a detective story about a secret society that wants to destroy the Vatican using an antimatter bomb. In the book, the antimatter is stolen from CERN. (CERN)"

"De Da Vinci Code begint met een moord op de curator van het Louvre in Parijs. Hoogleraar religieuze symboliek Robert Langdon is de belangrijkste verdachte. Langdon vlucht, geholpen door een agente. Langdon beseft dat de curator aanwijzingen heeft achtergelaten die alleen hij kan ontcijferen: symbolen die verwijzen naar het werk van Leonardo Da Vinci. Alle sporen leiden naar een geheime godsdienstige organisatie die voor niets terugdeinst om een eeuwenoud geheim te bewaren dat de fundamenten van het christendom raakt. (Da-Vinci-Code.nl)"

Wie over de boeken van Dan Brown begint, kan rekenen op een levendige discussie. Het moet Brown nagegeven worden: zijn publiciteitsmachine is een voorbeeld voor menig verpieterend formuleschrijver. Zijn publicitair succes is zelfs zo groot, dat menig doorsneelezer een bijzondere bron van historische en actuele informatie in handen denkt te hebben. Ook al is zijn populariteit wat tanende, niet zelden leidt de discussie over de waarde van zijn boek(en) tot verhitte en overspannen ruzies, meestal als iemand besluit een kritische website te openen over de vele fouten waar het in de boeken van Brown van wemelt. Het andere forum waar voor- en tegenstanders elkaar te lijf gaan is de televisie. Niet zelden is het daar de Rooms-Katholieke kerk die zich belasterd voelt, en haar gram haalt.

Ook al doen de meeste Brown-adepten de kritiek af als zinloos ("allemensen, het is toch maar een boek!") en rancuneus, toch is de harde kritiek op zijn boeken niet erg ver bezijden de waarheid. Vooropgesteld: er is niets tegen formuleschrijvers. Vele vrouwen hebben het in dit leven slechts uitgehouden door de constante stroom van doktersromannnetjes, zonder door de schrijver in de veronderstelling te zijn gebracht dat ze een accurate procesbeschrijving van de intramurale zorg bevatten. Vele mannen lezen hun science-fiction or fantasypulp ("Het zwaard van de Wolf. Deel 1: de drakendoder, Deel 2: de Prinsenwreker Deel 3: het Hoerenjong"... etc.) zonder dat de schrijvers opscheppen over de accuratesse die zij hebben betracht bij het doorrekenen van de quantumvergelijkingen die ten grondslag liggen aan de magische daden van de gespierde held. Foei, hoe misogyn - hoe sexistisch. Gauw door met de kritiek op Dan Brown.

Want waar wel wat tegen is, is formuleschrijvers die claimen dat nadrukkelijk niet te zijn. Dat was de ervaring toen ik zijn boek Angels & Demons ("Het Bernini Mysterie") in handen kreeg, geruime tijd nadat ik het vermakelijke "The Da Vinci Code" had gelezen. Dit verhaal kende ik. De erudiete maar natuurlijk niet onknappe single professor, de geniale maar miskende geleerde die sneeft, zijn kittige en onafhankelijke dochtertje, die er mocht zijn, maar ook weer niet te veel, en de excentrieke maar vooral gewetenloze en compulsieve moordenaar van een stiekeme organisatie die niks dan leed en ellende wil. Na een aantal ongemakkelijke bladzijdes lezen besefte ik dat ik niet de Da Vinci Code zat te lezen, maar een kloon. Controle van het jaar van uitgifte bracht mij echter tot de conclusie dat de Da Vinci Code een kloon van dit boek was. Hoezo origineel?

Brown heeft daar bovenop meermalen met grote stelligheid geclaimd dat hij jaren research verricht voor het schrijven van elk van zijn boeken. Daarmee stelt hij impliciet dat zijn boeken gebruik maken van zorgvuldig geverifieerde feiten en gebeurtenissen, die de basis vormen voor een verder fictief verhaal ("Fact based Fiction") hoewel hij persoonlijk gelooft dat een aantal van de theorieen die door de hoofdpersonen worden uitgesproken waar zouden kunnen zijn. Daarmee maakt Brown een ongewenste spagaat. Of liever gezegd: eet hij van twee walletjes. Wanneer we ons hoofd schudden over de nonsens van de fictieve verhaallijn, claimt Brown historische accuratesse, wanneer we ons hoofd schudden over de nonsens van de opgevoerde "geverifieerde" feiten, claimt Brown dat het boek fictie is. Het deel van zijn bewering over de fictie klopt, het deel over het "fact based" echter bij lange na niet.

Ook in Angels & Demons laat Brown zich van de slordige kant zien. Hij begint het boek met een "preface", een - aldus Brown - opsomming van "feiten". Daar gaat het al mis. Zo beweert hij dat antimaterie bestaat, en hoogst onstabiel is. Daaruit moeten wij concluderen dat de antimateriebom uit het verhaal door zijn hoge mate van onstabiliteit een werkelijk bestaand gevaar zou kunnen zijn. Niets is minder waar. Antimaterie is namelijk niet onstabiel.Het is net zo stabiel als gewone materie. Wat wel het geval is, is dat, indien men gelijke hoeveelheden materie en antimaterie bij elkaar brengt, er onmiddellijk annihilatie van de materie en antimaterie zal plaatsvinden. De energieinhoud van de materie en antimaterie komt daarbij vrij (volgens de beroemde formule E=mc2), en reken maar dat dit een knal geeft.Uiteraard is voor het maken van deze antimaterie net zoveel energie nodig als tijdens de annihilatie vrijkomt, want onze gekke geleerde in het boek ook heeft uitgedacht. De wetten van de thermodynamica zijn onverbiddelijk.

En toen was het boek nog niet eens begonnen. Het gaat maar door. Galilei vocht met de paus over het door de kerk ongewenste feit dat de banen van de planeten niet cirkelvormig, maar elliptisch waren. Dat had Galilei niet beweerd, dat had Kepler ons voorgerekend. En Galilei moest er niets van hebben. Copernicus was vermoord door de kerk, aldus Brown. Maar Copernicus stierf waarschijnlijk aan een hersenbloeding, en is zeker niet vermoord.Tien seconden Google en het is al boven tafel. Wat heeft die Brown in al die jaren van research wel niet precies uitgevoerd? En dan de onmogelijke techniek die het Vaticaan erop na houdt: draadloze camera's die wel signaal uitzenden (daar het beeld wordt ontvangen) maar niet te traceren zijn. Het is duidelijk dat simpele natuurkundige principes niet aan Brown zijn besteed.Toen in de jaren '70 alhier het "bakkie" (de CB-band) wezenloos populair werd bij de amateurzendgemachtigden, en velen hun eigen "Jan en Toos draaien op verzoek" -platenprogramma gingen maken met wat opgevoerd wattage, vond de toenmalige PTT deze schurken met gemak door de bron van het signaal te localiseren. Dertig jaar later toont Brown ons een wereld die de verworvenheden van tientallen jaren tegen het aanbreken van het nieuwe millenium al heeft verkwanseld.

Het heeft geen enkele zin op te scheppen over de feitelijke basis van je boeken als die feitelijke basis niet bestaat. Het is een loze kreet geworden, net zoiets als de constatering dat een boek op feiten is gebaseerd omdat er mensen in voorkomen, en aangezien mensen echt bestaan.... Het heeft ook geen enkele zin je te beroepen op nauwgezette research als je toch een fictief verhaal maakt. In De Da Vinci Code beschrijft Brown een niet bestaande aberratie van Opus Dei. Brown wekt de schijn van sensatielust op zich door met veel tamtam aan te kondigen dat Opus Dei echt bestaat en de rituelen correct beschreven zijn. Het is niet nodig om een bestaande organisatie te vervormen tot een karikatuur van zichzelf: een fictief genootschap is zo gemaakt en kan nog veel zwarter worden afgeschilderd.

Daarmee kom ik bij het laatste probleem dat ik heb met de keuzes van Dan Brown. Zo kan ik een boek schrijven over mezelf, en over een buurman die een hele enge en slechte man is met pedofiele neigingen die op brute doch routineuze wijze onschuldige kindertjes naar de andere zijde helpt. Ik kan dan voorin mijn boek claimen dat de beschijving van de huizen en hun locatie gebaseerd is op de werkelijkheid, en dat de beschreven personen in het boek weliswaar verzonnen dingen doen, maar toch echt bestaan. Allemaal leuk en aardig, totdat bij mijn buurman de eerste baksteen door de ruiten vliegt. Want menigeen is er na het lezen van Brown's boeken - en dan met name De Da Vinci Code - van overtuigd een semi-documentair boek te hebben gelezen dat zich baseert op de ware, griezelige feiten.Velen denken door het lezen van de boeken veel geleerd te hebben over de beschreven onderwerpen - een direct gevolg van de onzinnige claims van Brown. En dat geeft toch een onsmakelijk rouwrandje om zijn volstrekt onjuiste claims over zijn vermeende accuratesse.

Geld verdienen mag, net als spannende of rare verhalen met de werkelijkheid als uitgangspunt. Maar dan wel met de nodige accuratesse, en met het nodige respect voor de integriteit van de werkelijkheid die je zegt te beschrijven, mens, organisatie, gebeurtenis, plaats of tijdstip. En als je dat niet doet, krijg je dit soort stukjes. Waarschijnlijk tot grote tevredenheid van de uitgever en de auteur. Elke publiciteit is goede publiciteit, denken zij wellicht. Maar dat soort opmerkingen zijn toch meestal voorbehouden aan de goedkope, naar sensatiezucht riekende groep van mensen die het niet uitmaakt of het over de rug van een ander gaat of niet. Van mij hoeft Dan Brown niet zo nodig meer.

Henning Mankell - De terugkeer van de dansleraar

2007-04-01T16:44:00.001+02:00

"Twee gebeurtenissen overrompelen de 37-jarige politie-inspecteur Stefan Lindman. Op het moment dat hij van zijn arts hoort dat hij kanker heeft, leest hij in de krant over de moord op zijn gepensioneerde ex-collega en mentor Herbert Molin. Lindman reist af naar het Noord-Zweedse plaatsje Harjedalen, waar Molin in zijn afgelegen boerderij op brute wijze vermoord is. Op de plaats van de moord worden vreemde bloederige sporen aangetroffen: het blijken de basispassen van de tango te zijn. Lindman wacht nog een aangrijpende ontdekking: Molin is in de Tweede Wereldoorlog vrijwillig tot de SS toegetreden. Hij is het nazigedachtengoed tot aan zijn dood trouw gebleven."

Henning Mankell is de auteur van de “Inspecteur Wallander”-reeks. In 2000 publiceerde hij “De terugkeer van de dansleraar”. Pas in 2005 verscheen een Nederlandse vertaling, die werd bekroond met de Zilveren Vingerafdruk, een publieksprijs georganiseerd door Crimezone.nl. Strikt genomen zegt dit soort prijzen niet zo heel veel over de waarde van een boek. Immers, de lijst van prijswinnaars bevat bijvoorbeeld ook bijna het verzamelde werk van de gemakzuchtige en slordige formuleschrijver Dan Brown, naast het bijzondere “De schaduw van de wind” van Zafon.

Irritant is overigens dat tegenwoordig alles “literaire thriller” moet heten. Gelukkig behoedt uitgever De Geus ons voor dit soort modieus gekwetter.

Ook al deelt Mankell de prijs met een sloddervos als Dan Brown, het boek van Henning Mankell steekt zeker niet gemakzuchtig in elkaar. Zonder de plot uit de doeken te doen zet het verhaal de lezer een paar keer op het verkeerde been door van richting te veranderen. Wat begint als een vrij eenvoudige moordzaak en een speurtocht naar de dader, die er een bijzondere moordmethode op nahoudt, verschuift langzaam naar een toch wel wat vergezochte verwikkeling in neonazistische groeperingen in Zweden. Ook de hoofdpersoon wordt hier via een wat gekunstelde en weinig overtuigende draai persoonlijk bij betrokken. Al snel is duidelijk wie de moordernaar is, en wat zijn motieven zijn. De moord blijkt echter de opmaat tot een reeks van gebeurtenissen die ook de moordernaar niet in de hand heeft.

Ook al hoort het uitvlooien van de geloofwaardigheid van details niet tot een van mijn bijzondere gaven, toch is het wat verwonderlijk en gekunsteld hoe de politie de moordenaar op het spoor komt. Iemand die zijn tocht door het dunbevolkte Zweedse land minutieus uit heeft gestippeld om herkenning en ontdekking te voorkomen, betaalt uitgerekend in het lokale eet- en slaapetablissement waar hij zijn bizarre moord heeft gepleegd met een creditkaart “omdat hij geen contant geld bij zich had”. Ook al is het paktijk dat domme fouten en toeval vaak voor de doorbraak in een moordzaak leiden, hier wordt het toeval door Mankell wel erg opzichtig een handje geholpen.

De aparte sfeer in Zweedse thrillers, die vaak nadrukkelijk wordt bepaald door de beschrijving van de woeste en onherbergzame omgeving waarin de misdaden zich voltrekken (denk ook aan Asa Larsson's “Midzomernacht”), zal niet iedereen liggen. Wellicht leidt het bij een enkeling tot een spontane winterdepressie.

Mankell wordt met zijn Wallander-reeks over het algemeen gezien als de opvolger van het auteursduo Maj Sjöwall en Per Wahlöö. Ook in Mankell's boeken zit de nodige maatschappijkritiek, die uit de mond van de Hermandad niet altijd geloofwaardig over zal komen. “De terugkeer van de dansleraar” is hier geen uitzondering op. Mankell houdt het binnen de perken. Het is te hopen dat hij niet vervalt in het ondraaglijke en vooral eindeloze pathetische geraas van Sjöwall en Wahlöö, dat vooral de laatste paar delen van de serie met Inspecteur Martin Beck - als politieagent van communist tot anarchist alles en iedereen royaal links inhalend - volstrekt onleesbaar en ongeloofwaardig maakte.

Terugkeer dan maar naar de dansleraar van Mankell. Het is altijd een riskante zaak om boeken tot “page turners” te bombarderen. Feit is dat het verhaal, inclusief de herhaalde wendingen, goed te volgen blijft, en uitnodigt tot doorlezen, ondanks het feit dat de wendingen soms wat gekunsteld aandoen. Flashbacks blijven beperkt, en perspectieven verschuiven slechts kort en op begrijpelijke wijze naar andere relevante personen in het verhaal. Een enkele keer vergist Mankell zich, en laat ineens de gedachten van de tegenspeler zien als het perspectief bij de hoofdpersoon ligt. De personages zijn echter goed genoeg uitgewerkt, en komen soms irritant menselijk over.

Vooruit dan maar. Geen pageturner, maar wel een vlot weglezend boek. Of is dat voor de marketingafdeling van de hedendaagse uitgeverij hetzelfde?